Ψηφιακή έκθεση σε ένα σύμβολο του μοντερνισμού
Υπερβολική συσσώρευση αντικειμένων. Μια συμπεριφορά σύγχρονη που προσδιορίζει την καταναλωτική μας συνήθεια να συγκεντρώνουμε πράγματα γύρω μας και να αναπτύσσουμε τη δυσκολία αποχωρισμού τους. Αντικείμενα, μικρής ή μεγάλης αξίας, που κυριεύουν έναν προσωπικό χώρο αποτελούν συλλογή, αρχείο, ιδιωτικό σύμπαν ή χαρακτηρίζουν το σύνδρομο αποθησαύρισης ατόμων με δυσκολία κοινωνικής επαφής.
Η τελευταία επισήμανση της κοινωνικής απομόνωσης δεν αφορά τον Θέμη Ραγιά, ο οποίος από το 2003 έχει γεμίσει το μεγάλο διαμέρισμά του με αναρίθμητες αντίκες, συλλογές βιβλίων, κεραμικών και έργων τέχνης. Ο Θέμης Ραγιάς ανήκει στους εστέτ ιδιοσυγκρασιακούς συλλέκτες του οποίου η κατοικία έχει γίνει σημείο αναφοράς, έως και σύγχρονο αθηναϊκό τοπόσημο. Η διεύθυνσή του, μία μοντερνιστικού ρυθμού πολυκατοικία στα Εξάρχεια, χρόνο με τον χρόνο διαρρέει σαν μυστική πρόσκληση για το στόλισμα του δέντρου των Χριστουγέννων, κάθε δεύτερη Κυριακή του Δεκέμβρη από τους μυημένους επισκέπτες και φίλους του. Και χρόνο με τον χρόνο όλο και περισσότεροι βρίσκονται αντιμέτωποι με έναν όγκο αντικειμένων, ατάκτως – αλλά ταυτόχρονα επιμελώς – τοποθετημένων μέσα στο διαμέρισμα των 200 τετραγωνικών μέτρων που χωρά την αγάπη και την ανάγκη του ενοίκου για το «συλλέγειν».
Αυτήν την ιδιαίτερη ιστορία του συλλέκτη και της κατοικίας του συστήνει στο ευρύτερο κοινό η ψηφιακή έκθεση «Στο σπίτι με τον κύριο Θέμη» σε επιμέλεια της Πρωτοβουλίας για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (SNFPHI). Η Πρωτοβουλία στηρίζει μία σειρά δημοσίων δράσεων στην Ελλάδα σχετικών με τις ανθρωπιστικές σπουδές και προωθεί τις ελληνικές σπουδές όχι μόνο στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, αλλά και πέραν αυτού. Το διαμέρισμα του Θέμη Ραγιά βρίσκεται στον πρώτο όροφο, στο κέντρο της πόλης σε ένα κτίριο-σύμβολο της μοντερνιστικής αθηναϊκής αρχιτεκτονικής, ως έργο με την υπογραφή των Μιχαηλίδη και Βαλεντή. Στα τέλη του 1932, ο νεαρός αρχιτέκτονας Πολύβιος Μιχαηλίδης εγκατέλειψε το Παρίσι και επέστρεψε στην Αθήνα, έχοντας εργαστεί για σχεδόν δύο χρόνια στο γραφείο του Le Corbusier. Δίπλα στον μεγάλο αρχιτέκτονα εξασκήθηκε στις συνθετικές αρχές και το λεξιλόγιο του Μοντέρνου Κινήματος. Με αυτήν την εμπειρία ο Μιχαηλίδης συνεργάζεται στην Αθήνα με τον εξίσου ταλαντούχο συμφοιτητή του, μετέπειτα καθηγητή του ΕΜΠ, Θουκυδίδη Βαλεντή, φέρνοντας και οι δύο έναν ριζοσπαστικό χαρακτήρα στη μορφή των κτιρίων και στον εσωτερικό τους σχεδιασμό.
Για όποιον δεν έχει περάσει το κατώφλι του διαμερίσματος (ακόμη) η έκθεση παρουσιάζει παραδείγματα των αντικειμένων τα οποία ξεχώρισαν τα μέλη της ομάδας SNFPHI που επισκέφτηκαν το σύμπαν του κυρίου Θέμη. Με σκοπό να υπογραμμίσει τη λεπτή γραμμή που χωρίζει τη συσσώρευση, την επιμέλεια και την καλλιτεχνική δημιουργία, η ψηφιακή έκθεση παρουσιάζει τις προσωπικές, συχνά εμμονικές προτιμήσεις του συλλέκτη για είδη λαϊκής τέχνης, ελληνική ζωγραφική του 19ου και 20ού αιώνα, αλλά και για αντικείμενα που επικαλούνται άλλοτε νοσταλγία και άλλοτε κιτς αισθητική.
«Φύλακας» αναμνήσεων
Γιατί ο Θέμης Ραγιάς είναι «φύλακας» αναμνήσεων και τρόπων καθημερινής ζωής. Στην είσοδο του διαμερίσματος ένα κέντημα σταυροβελονιά μέσα σε ξύλινη κορνίζα που δείχνει ένα μικρό καράβι, δύο δέντρα και ένα αντίσκηνο στο Τρίκερι υποδέχεται τους εισερχομένους. Το εργόχειρο δημιουργήθηκε από εξόριστες γυναίκες, μεταξύ 1948 και 1953. Πάνω από 5.000 γυναίκες, κυρίως αγρότισσες, συγγενείς κομμουνιστών μαχητών, στάλθηκαν στο νησί του Τρίκερι. Οσες θεωρούνταν ότι είχαν πολεμήσει στον Εμφύλιο ζούσαν σε σκηνές, διαχωρισμένες από τις υπόλοιπες εξόριστες με συρματόπλεγμα, όπως απεικονίζεται στο κέντημα. Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο νησί, οι γυναίκες σχημάτισαν χορωδίες, ανέβαζαν θεατρικές παραστάσεις και δημιούργησαν χειροτεχνίες, όπως αυτό το κέντημα. Το οποίο συγκατοικεί με την εξαιρετική συλλογή κεραμικών, τα χαρακτικά, τους πίνακες του Λύτρα, του Βασιλείου, του Παπαηλιάκη, μαζί με αντικείμενα αγορασμένα από πανηγύρια, παλαιοπωλεία, καταστήματα τουριστικών ειδών.
Σύμφωνα με τον ίδιο η συνήθειά του να συλλέγει ήταν το μικρόβιο που απέκτησε από τα μαθητικά του χρόνια όταν έκανε σκασιαρχείο από τη σχολή των Αναβρύτων και κατέβαινε στα παλαιοβιβλιοπωλεία στο Μοναστηράκι για να ψάξει παλιές εκδόσεις. Αργότερα, φοιτητής αρχιτεκτονικής στη Βενετία ανέπτυξε το αισθητήριό του για πιο φίνα τεκμήρια χειροτεχνίας. Ομως όταν το 2003 μπήκε στο μοντερνιστικό διαμέρισμά του δεν είχε πρόθεση να το γεμίσει με τα παράταιρα αποκτήματά του. Εγινε σταδιακά καθώς μεγάλωσε η παλιά του συνήθεια να συχνάζει στο Μοναστηράκι και να γνωρίζεται με εμπόρους παλαιών επίπλων, αγοράζοντας αντίκες μαζί με βιβλία λογοτεχνίας, τέχνης, αρχαιολογίας, ταξιδιωτικούς οδηγούς έως και βιβλία μαγειρικής.
Οι βιβλιοθήκες απλώθηκαν σε όλους σχεδόν τους τοίχους, τα χειροποίητα έπιπλα της δεκαετίας του ’50 από τον οίκο Σαρίδη μπήκαν μπροστά τους, οι επιφάνειες των τραπεζιών γέμισαν με πολύχρωμα κεραμικά της Ηρας Τριανταφυλλίδη και της Μαίρης Χατζηνικολή. Ενώ τα κεραμικά από την Αγιάσο της Λέσβου, που τα αγαπά ιδιαίτερα, τα έχει βάλει στην κρεβατοκάμαρά του. Στο «υπνοδωμάτιο των ξένων» ένα κέντημα της Εθνικής Πρόνοιας σε σχέδιο του Τσαρούχη βρήκε τη θέση του πάνω από το σιδερένιο προσκέφαλο του κρεβατιού και δίπλα, πάνω σε ένα τραπέζι συσσωρεύονται αρκετά από τα κεραμικά της Ελένης Βερναδάκη.
Η γραμμή μεταξύ ελεγχόμενης επιλογής και ανεξέλεγκτης συσσώρευσης από καιρό έχει θολώσει. Στο σπίτι του κυρίου Θέμη γνώση και επιθυμία για κάτι τυχαίο συνυπάρχουν. Και η ψηφιακή έκθεση ως διαδικασία σε εξέλιξη συνεχίζει να ενημερώνεται με την προσθήκη νέων εκθεμάτων που συνδέονται με τις διαφορετικές επισκέψεις.