Ενας δάσκαλος απέναντι στον Πούτιν

Τo 28o Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης ανακοίνωσε χθες την ταινία λήξης της διοργάνωσης στις 15 Μαρτίου, η οποία μάλιστα περιλαμβάνεται στις υποψήφιες για το φετινό Οσκαρ ντοκιμαντέρ. Πρόκειται για το φιλμ «Ο κ. Κανένας εναντίον του Πούτιν» του Ντέιβιντ Μπόρενσταϊν σε συν-σκηνοθεσία του Πάβελ «Πάσα» Ταλάνκιν. Ο τελευταίος ήταν δάσκαλος και διοργανωτής εκδηλώσεων στο δημοτικό σχολείο του ρωσικού χωριού Καραμπάς με πληθυσμό 10.000 κατοίκων. Μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, υποδυόμενος τον υπεύθυνο οπτικοακουστικού υλικού, κινηματογραφούσε κρυφά για εκατοντάδες ώρες όσα συνέβαιναν στα μαθήματα και στους διαδρόμους κατά τη διοργάνωση των εκδηλώσεων κρατικής προπαγάνδας. Το αποτέλεσμα ήταν έξι σκληροί δίσκοι τους οποίους παρέδωσε στον Μπόρενσταϊν πριν ο ίδιος δραπετεύσει, για να συνδημιουργήσουν το «Mr Nobody Against Putin», το οποίο είχαμε παρακολουθήσει στο περσινό Φεστιβάλ. Τότε, λοιπόν, είχαμε μιλήσει με τον Ντέιβιντ Μπόρενσταϊν για το ντοκιμαντέρ, το οποίο συναγωνίζεται πλέον άλλα τέσσερα στην οσκαρική κατηγορία των ντοκιμαντέρ («The Alabama Solution», «Come See Me in the Good Light», «Cutting Through Rocks», «The Perfect Neighbor»). Θυμίζουμε μέρος της συνέντευξης με αφορμή την επικείμενη προβολή στις 15 Μαρτίου, και μάλιστα λίγες ώρες πριν από τη μετάδοση της τελετής απονομής των Οσκαρ (ξημερώματα Δευτέρας).

Γιατί πιστεύεις ότι ο Πάσα Ταλάνκιν αποφάσισε να πάει κόντρα στο ρεύμα; Ποιο ήταν το βαθύτερο κίνητρό του, ενώ γνώριζε ότι ριψοκινδυνεύει;

Οταν άρχισα να μιλάω για πρώτη φορά με τον Πάσα, μου είπε ότι κίνητρό του ήταν να δημιουργήσει ένα ιστορικό αρχείο για το τι συνέβαινε στο σχολείο του. Ανέφερε επίσης ότι ήθελε αυτός ο σκληρός δίσκος να χρησιμεύσει ως υπενθύμιση. Μια υπενθύμιση την οποία θα μπορούσε να μοιραστεί με τους συναδέλφους του και άλλους δασκάλους σε ολόκληρη τη Ρωσία, στο μέλλον. Θα τους ωθούσε να αναλογιστούν τη δική τους συνενοχή σε ό,τι συνέβαινε στα παιδιά μέσα στην πατρίδα τους. Αφορούσε λοιπόν τη μνήμη και την ευθύνη, όχι μόνο για το κράτος αλλά και για τους απλούς Ρώσους.

Παρακολουθούμε έναν άνθρωπο που αγαπά την πατρίδα του, αλλά αισθάνεται ότι πρέπει να αποτελέσει παράδειγμα ενάντια στο καθεστώς του Πούτιν. Πόσο διάχυτο και συνηθισμένο είναι αυτό το συναίσθημα στη σύγχρονη Ρωσία;

Είτε στις ΗΠΑ είτε στο Ισραήλ είτε στη Ρωσία, οι γονείς συχνά αισθάνονται άβολα με την ιδέα της συμμετοχής των νέων στον πόλεμο (σ.σ.: σε διαφορετικά πλάνα φαίνονται όντως μαθητές που στρατολογούνται, αλλά και φίλοι τους που θρηνούν την απώλειά τους στο μέτωπο). Κρίνοντας από τη μαζική αντίδραση στα ρωσικά μέσα ενημέρωσης – και τα θετικά σχόλια από αμέτρητους Ρώσους στο Διαδίκτυο –, φαίνεται ότι η στάση του Πάσα είναι διαδεδομένη, τουλάχιστον μεταξύ εκείνων που αισθάνονται ικανοί να την εκφράσουν. Φυσικά, σε μια χώρα όπου η κοινή γνώμη διαμορφώνεται από τον κρατικό έλεγχο και την καταστολή, είναι δύσκολο να μετρηθεί η πλήρης έκταση αυτών των συναισθημάτων. Ωστόσο, η κλίμακα της απάντησης υποδηλώνει ότι ο Πάσα δεν είναι μόνος. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η ταινία αποτελεί απειλή για το καθεστώς. Αυτό που ανάγκασε τον Πάσα να κάνει το βήμα είναι η κατάφωρη υπέρβαση μιας προφανούς και καθολικής ηθικής κόκκινης γραμμής.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στην αποφυγή του συναισθηματισμού ή ενός διδακτικού τόνου στην ταινία;

Η διαδικασία συγγραφής ακολούθησε έναν απλό στόχο: να «συνδέσει» τους θεατές με την οπτική γωνία του Πάσα, να τους οδηγήσει να νιώσουν αυτό που νιώθει. Ο Πάσα είναι συναισθηματικός άνθρωπος. Νοιάζεται βαθιά για την τάξη του, τους μαθητές του και το Καραμπάς – ειδικά όταν αντιμετωπίζει την αποκαρδιωτική ανάγκη να τους αφήσει όλους πίσω. Το να απογυμνώσει η ταινία αυτά τα συναισθήματα για χάρη της αισθητικής θα σήμαινε ότι αγνοούσε το πιο ουσιαστικό μέρος της ιστορίας. Η αποφυγή του διδακτισμού είναι σημαντική για μένα, αν και ίσως τον ορίζω με τον δικό μου τρόπο. Δεν υπάρχουν ειδικοί ή επίσημοι σε αυτή την ταινία, αλλά εξίσου σημαντικό είναι ότι δεν προσποιείται πως είναι ουδέτερη – μια επιλογή που έχω κάνει στη δημιουργία ταινιών μου, για την οποία νιώθω όλο και πιο άβολα. Κάποιοι μπορεί να υποστηρίξουν ότι η χρήση του voice over είναι διδακτική, αλλά αξίζει να ληφθεί υπόψη ότι η vérité αισθητική – μια αισθητική και τίποτα περισσότερο – εμπλέκεται επίσης με τη δική της μορφή διδακτισμού, παρουσιάζοντας αυτό που προσφέρει ως αφιλτράριστη πρόσβαση στην πραγματικότητα. Φυσικά, καμία ταινία δεν μπορεί να είναι εντελώς απαλλαγμένη από στυλιζάρισμα ή ερμηνεία των γεγονότων. Στη δική μου υπάρχει μια σκόπιμα ανοιχτή θέση, που ενθαρρύνει τους θεατές να δουν την προοπτική γι’ αυτό που είναι: μια άποψη παρά μια απόλυτη αλήθεια. Πιστεύω ότι αυτή η προσέγγιση αποφεύγει τον διδακτισμό, ενώ παραμένει ειλικρινής σχετικά με την υποκειμενικότητα της ταινίας.