Η εξέγερση στο Νταβός
Το Νταβός θα ήταν το τελευταίο μέρος στον κόσμο όπου θα περιμέναμε να συμβεί κάτι τέτοιο. Αλλά αυτό που συνέβη αυτές τις ημέρες στις χιονισμένες πλαγιές του βουνού, που ο Τόμας Μαν ονόμασε κάποτε μαγικό, μα που τα τελευταία χρόνια ήταν ο ναός του οικονομικού φιλελευθερισμού, έμοιαζε με κάλεσμα σε εξέγερση.
Εξέγερση κατά της μετατροπής του κόσμου σε οικόπεδο που οι μεγάλες δυνάμεις μοιράζουν σε σφαίρες επιρροής, κυβερνούν χωρίς κανόνες, με την ωμή δύναμη, και επιβάλλουν στους υπόλοιπους ένα καθεστώς εξευτελιστικής υποταγής.
Οι αδύναμοι του κόσμου πρέπει να ανακαλύψουν τη δύναμή τους – ήταν το σύνθημα της εξέγερσης, δανεισμένο από ένα κείμενο του Χάβελ, από το μακρινό 1978, που προανήγγελλε μιας άλλης εποχής το τέλος. Και ο κήρυκας της εξέγερσης αυτής ήταν ένας εντελώς απροσδόκητος «επαναστάτης».
Ο Μαρκ Κάρνεϊ είναι ο πρωθυπουργός της πιο κοντινής προς τις ΗΠΑ, γεωγραφικά, πολιτιστικά και πολιτικά, χώρας του κόσμου, του Καναδά. Κι ήταν, ως πρόσφατα, εκτός πολιτικής, ένας πρώην κεντρικός τραπεζίτης. Ο οποίος δεν θα είχε εκλεγεί πρωθυπουργός, ίσως δεν θα είχε καν μπει στην πολιτική, αν ο Τραμπ δεν είχε προηγουμένως εκλεγεί πρόεδρος στις ΗΠΑ.
Η ειρωνεία της ιστορίας είναι πως ο Καναδάς έτυχε να έχει εκλογές δύο μήνες μετά την ορκωμοσία Τραμπ. Στις εκλογές αυτές, οι Φιλελεύθεροι της Κεντροαριστεράς, έπειτα από δέκα χρόνια στην εξουσία, έμοιαζαν καταδικασμένοι σε συντριβή. Οι δημοσκοπήσεις, από καιρό, τους έδιναν 20% έως 25% απέναντι σ’ ένα 42% με 47% των Συντηρητικών.
Μα όταν ο Τραμπ άρχισε να απειλεί τον βόρειο γείτονά του πως θα τον μετατρέψει σε 51η Πολιτεία των ΗΠΑ και να εξαπολύει εναντίον του την πρώτη καταιγίδα δασμών, όλα άλλαξαν. Στον Καναδά ξύπνησε ένα ισχυρό πατριωτικό αίσθημα.
Οι Συντηρητικοί, στριμωγμένοι, προσπαθούσαν μάταια και καθυστερημένα να πάρουν απόσταση από τον ομοϊδεάτη τους αμερικανό πρόεδρο. Οι Φιλελεύθεροι κάλεσαν την τελευταία στιγμή έναν διεθνούς αναγνώρισης τραπεζίτη (ο οποίος είχε κληθεί να διοικήσει και τη βρετανική κεντρική τράπεζα) να ηγηθεί της μάχης. Και σε μια από τις πιο δραματικές εκλογικές ανατροπές στην ιστορία, βγήκαν νικητές. Ηταν ένα πρώτο σημάδι ότι ο τυφώνας Τραμπ δεν θα σάρωνε τον κόσμο ανεμπόδιστος.
Και τώρα, ο ήσυχος τραπεζίτης, που έγινε η πρώτη απόδειξη πως το μοντέλο Τραμπ δεν είναι ανίκητο, ανέβηκε στο φόρουμ του Νταβός για να μετατρέψει την καναδική εμπειρία σε οικουμενικό παράδειγμα.
Η ομιλία του χαρακτηρίστηκε ιστορική. Ηταν, πρώτον, μια καθαρή και ειλικρινής αναγνώριση μιας σκληρής αλήθειας. Δεν ζούμε μια μετάβαση, είπε, αλλά μια ρήξη. Η παλιά διεθνής τάξη πραγμάτων, αυτή που δημιουργήθηκε μετά τον πόλεμο, με τους κανόνες της και τους διεθνείς θεσμούς της, δεν ήταν ούτε τέλεια ούτε δίκαιη. Οι ισχυροί έβρισκαν πάντα τρόπους να εξαιρούνται των κανόνων. Αλλά επειδή μας προσέφερε ένα πλαίσιο σταθερότητας, ασφάλειας και ευημερίας, υποκρινόμασταν ότι δεν βλέπαμε τις ατέλειές της. Οχι πια.
Αυτή η τάξη πραγμάτων είναι οριστικά νεκρή. Και δεν έχει νόημα να τη θρηνούμε, να τη νοσταλγούμε ή να την επικαλούμαστε. Δεν θα επιστρέψει ποτέ πια στη ζωή.
Ηταν, δεύτερον, μια ενδιαφέρουσα ανάγνωση όσων οδήγησαν σε αυτή τη ρήξη. Τα τελευταία 20 χρόνια, είπε, μια σειρά κρίσεων, οικονομική πρώτα, υγειονομική κατόπιν, ενεργειακή και εν τέλει γεωπολιτική, φανέρωσαν τους κινδύνους που κρύβει η ακραία οικονομική παγκοσμιοποίηση. Το σύστημα έτριζε, έτσι κι αλλιώς.
Ο Τραμπ το αποτελειώνει. Μια μεγάλη δύναμη χρησιμοποιεί τώρα την παγκοσμιοποίηση ως εργαλείο υποδούλωσής μας. Την οικονομική αλληλεξάρτηση ως όπλο και τους δασμούς ως μοχλούς πίεσης. Πρέπει να πάψουμε να υποκρινόμαστε, λοιπόν. «Δεν μπορείς να ζεις με το ψέμα ότι η οικονομική ολοκλήρωση προσφέρει αμοιβαία οφέλη, όταν αυτή γίνεται το εργαλείο της υποδούλωσής σου».
Κι ήταν, τρίτον, μια έκκληση για δράση. «Οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν, προς το παρόν, να κινούνται μόνες», είπε. Αλλά οι μεσαίες δυνάμεις, όπως ο Καναδάς και η Ευρώπη, «αν δεν έχουν θέση στο τραπέζι, είναι μέρος του μενού». Αν διαπραγματεύονται χωριστά με τον ηγεμόνα και ανταγωνίζονται μεταξύ τους για την εύνοιά του, είναι σαν να συναινούν στην εξουθένωσή τους.
Μόνο αν απαλλαγούν από την αυταπάτη ότι οι παλιές συμμαχίες τις προστατεύουν, αν ενώσουν τις δυνάμεις τους και υπερασπιστούν από κοινού τη στρατηγική τους αυτονομία, μπορεί να αντέξουν. Κι έπειτα, «από αυτή τη ρήξη, να χτίσουμε κάτι μεγαλύτερο, καλύτερο, ισχυρότερο και πιο δίκαιο».
Τον χειροκρότησαν όλοι, με πάθος. Αλλά δεν είναι βέβαιο πόσοι και ποιοι θα ανταποκριθούν στο προσκλητήριό του. Ο λόγος του δεν ήταν ξένος προς το κλίμα που κυριάρχησε στο φετινό Νταβός. Αλλά δεν είναι βέβαιο πόσοι ανάμεσα στους Ευρωπαίους είναι έτοιμοι να αφήσουν πίσω τις αυταπάτες τους, να βρουν τη δύναμη και να περάσουν από το πένθος και τον φόβο στη συμμετοχή σε ένα μέτωπο. Αν και αυτή θα μπορούσε να είναι μια συνταγή όχι μόνον για την απόκρουση της εξωτερικής απειλής που δέχονται, αλλά και της εσωτερικής υπονόμευσης της εμπιστοσύνης στη δημοκρατία.
Η Γροιλανδία θα μπορούσε να είναι το σημείο καμπής. Παρά την αποκλιμάκωση της έντασης ή ίσως εξαιτίας της αποκλιμάκωσης αυτής. Αφενός ως απόδειξη ότι ο Τραμπ μπορεί να κινείται ως οδοστρωτήρας, αλλά κάνει πίσω, αναδιπλώνεται όταν βρίσκει αντίσταση.
Και αφετέρου ως επιβεβαίωση πως μια πιο τολμηρή, συντονισμένη και αποφασιστική στάση των Ευρωπαίων μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικός δρόμος από τον προηγούμενο, όπου κάθε φορά αναζητούσαν τον «ψιθυριστή» ή τον κόλακα που θα βρει ευήκοο το αφτί του ηγεμόνα.
Η επόμενη μέρα είναι άγνωστο πώς θα ξημερώσει. Μα αν πράγματι αυτό που ζούμε δεν είναι μια μετάβαση αλλά μια ρήξη, δεν υπάρχει εναλλακτική. Οσοι δώσουν το «παρών» διακινδυνεύουν. Αλλά οι απόντες κινδυνεύουν χειρότερα. Και αυτό δεν μπορεί να διαφεύγει από μία χώρα με τις γεωπολιτικές ιδιαιτερότητες της Ελλάδας.
Εχουμε χίλιους λόγους να είμαστε προσεκτικοί και να τηρούμε λεπτές ισορροπίες. Αλλά θα ήμασταν ασυγχώρητοι αν διαλέγαμε να είμαστε απόντες.