Το «πρόβλημα του Αιγαίου»…
Από τις δηλώσεις του τούρκου υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν μπορεί να συναχθεί ότι η Τουρκία θέλει τώρα ή πιέζεται να κλείσει το μέτωπο με την Ελλάδα, «να λύσει μόνιμα το πρόβλημα του Αιγαίου» όπως το έθεσε ο Χ. Φιντάν. Οι δηλώσεις αυτές μαζί με εκείνες του έλληνα ΥΠΕΞ Γ. Γεραπετρίτη – αν και ρητορικώς σε άλλο μήκος κύματος – «αναγγέλλουν» με τον τρόπο τους μια νέα ευκαιρία στην αντιμετώπιση των σκληρών ελληνοτουρκικών προβλημάτων και σε νέα βάση ίσως. Τα ήρεμα νερά έχουν σοβαρά ταραχθεί. Αφετηρία η συνάντηση Μητσοτάκη – Ερντογάν στις αρχές Φεβρουαρίου στο πλαίσιο του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας. Ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας όρισε ως «πρόβλημα του Αιγαίου» δύο θέματα, το εύρος των χωρικών υδάτων και την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Απέφυγε δηλαδή να αναφερθεί στα άλλα καυτά ζητήματα/διεκδικήσεις όπως αποστρατιωτικοποίηση νησιών, γκρίζες ζώνες (ή στην Ανατολική Μεσόγειο και λύση πακέτο) που αποτελούν «κόκκινες γραμμές» για την Ελλάδα, χωρίς βέβαια και να τα αποσύρει από την ατζέντα. Η αναφορά του όμως στο «πρόβλημα του Αιγαίου» έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον. Οπως έχει και ιστορία.
Από τη δεκαετία του 1970, η Τουρκία θεωρούσε ως «πρόβλημα» τον (δήθεν) σχεδιασμό/πρόθεση της Ελλάδας να μετατρέψει το Αιγαίο «σε ελληνική λίμνη». Αν και ο Κ. Καραμανλής (πρεσβύτερος) τόνιζε σε κάθε ευκαιρία και μεταξύ άλλων στη συνάντησή του με τον τούρκο πρόεδρο Μπ. Ετσεβίτ (Μοντρέ, 1978) ότι δεν υπάρχει τέτοιος σχεδιασμός ή πρόθεση. «Το Αιγαίο δεν είναι ελληνική λίμνη ούτε πρόκειται να γίνει», τόνιζε. Και έκτοτε αυτή είναι η σταθερή τοποθέτηση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Ωστόσο οι επιμέρους ελληνικές θέσεις (κυρίως) για το εύρος των χωρικών υδάτων (καθολική επέκτασή τους σε 12 ν.μ.) ερμηνεύονται από την Τουρκία ως πρόθεση μετατροπής του Αιγαίου σε ελληνική λίμνη. Καθώς η Ελλάδα θα ελέγχει από το 42% το 73% των θαλασσίων υδάτων, ενώ η Τουρκία από το 7,3% το 8,3%. Για να αποφευχθεί αυτό το πρόβλημα είχε επιλεγεί στο παρελθόν η «διαφοροποιημένη επέκταση» η οποία όμως δεν συμφωνήθηκε τελικά μεταξύ των δύο κρατών. Στο μεταξύ η Τουρκία σκλήρυνε τη θέση της αρνούμενη οποιαδήποτε επέκταση (με την απειλή και του έκνομου casus belli). Η τοποθέτηση Φιντάν για «μόνιμη λύση του προβλήματος του Αιγαίου» μπορεί να ερμηνευθεί ότι συνεπάγεται αποδοχή διαφοροποιημένης επέκτασης με παράλληλη άρση του casus belli. Οπως και η αναφορά στην υφαλοκρηπίδα (οριοθέτηση) μπορεί να σημαίνει τελικά παραπομπή του θέματος στη διεθνή δικαιοσύνη για επίλυση.
Είναι όμως οι πολιτικές συνθήκες πρόσφορες τώρα για μια συνεργατική προσέγγιση επίλυσης των σκληρών ελληνοτουρκικών προβλημάτων; Σύμφωνα με δήλωση του έλληνα υπουργού Εξωτερικών, «δεν είμαστε ισότιμοι. Είμαστε σε θέση πραγματικής ισχύος» (!) και «θα έρθει η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ.» χωρίς να προσδιορίσει πότε και πώς (ως μονομερής ενέργεια σύμφωνα με την UNCLOS;).
Ωστόσο, πέρα από την πίεση που αισθάνεται ενδεχομένως η Τουρκία για λύση, το μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον «κραυγάζει» επίσης για διευθέτηση δυνητικά συγκρουσιακών προβλημάτων. Αλλά οι εσωτερικές πολιτικές συνθήκες και δυναμική δείχνουν προς άλλη κατεύθυνση. Το διαβόητο πολιτικό κόστος είναι εδώ…