«Η δύναμη των λέξεων είναι απίστευτη»
Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα µε µια ολοκληρωµένη αφήγηση ήτανδιαβάζοντας το αυτοβιογραφικό βιβλίο του Πάμπλο Νερούδα Τη ζωή μου ομολογώ την έζησα (εκδόσεις Gutenberg, σε μετάφραση του Γιώργου Κεντρωτή), γιατί μπόρεσε να χωρέσει τα πάντα, από τις πρώτες, καθοριστικές, αναζητήσεις, τις πολιτικές επιρροές, την ανακάλυψη της ποίησης, την πολύτιμη συντροφιά των άλλων, μέχρι το καταστάλαγμα μιας ζωής με πληρότητα.
Αν µπορούσα να γράφω µετά µουσικής θα επέλεγα την τζαζ, για παράδειγμα να ακούσω την τρομπέτα του Τσετ Μπέικερ ή τη μοναδική συνάντηση του Θελόνιους Μονκ με τον «άγιο» Τζον Κολτρέιν, στη ζωντανή εγγραφή του 1957. Κι αυτό γιατί οι αλλεπάλληλες αυτοσχεδιαστικές εναλλαγές έχουν τόση δημιουργική ηρεμία όση χρειάζεται η γραφή.
Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφήςείναι όταν θέλω οι λέξεις να αυτονομηθούν και να με παρασύρουν στον δικό τους δρόμο, αλλά αυτές δηλώνουν υπάκουες. Μπορεί ν’ ακούγεται παράδοξο, αλλά η πιο καλή γραφή είναι όταν υποτάσσεται ο ποιητής σ’ αυτές και όχι το αντίστροφο. Η δύναμη των λέξεων είναι απίστευτη.
Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για µια βιβλιοθήκη Λυκείου θα ήταν… 1. Τα άπαντα του Κωνσταντίνου Καβάφη, ως δείγμα γνήσιας ποιητικής έκφρασης, ως πρόκληση να εισχωρήσουν σε μια ποίηση διαχρονικά μοντέρνα, ως απόδειξη πως, όσο κι αν θεωρείται από πολλούς η ποίηση δυσπρόσιτο είδος, έχει τις χαραμάδες εισόδου ανοιχτές. 2. Τα διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, για την οικονομία της αφήγησης, αλλά και για την ομορφιά και τη δύναμη της γλώσσας να γίνεται κατανοητή σε όποια προηγούμενη μορφή της. 3. Τα ποιήματα του Μανόλη Αναγνωστάκη, για μια ευκαιρία να έρθουν σε επαφή, έστω και έμμεση μέσω ποίησης, με τη μετρημένη σωστά, χωρίς ψευδαισθήσεις και ακρότητες, πολιτική σκέψη, κάτι που ως ποιότητα νοητική αλλά και ως προοπτική δράσης λείπει από τη νεότερη γενιά.
Η κριτική που αποδέχοµαι αφορά τη «λοξή» ματιά σε ό,τι γράφω, γιατί έτσι βλέπω με άλλα μάτια το βιβλίο μου, ανακαλύπτω όσα χωρίς να το θέλω πήγαν και βρήκαν τον αναγνώστη-κριτικό, όσα στην ουσία αποτελούν τον πλούτο της γραφής. Αλίμονο αν η κριτική λέει μόνον αυτά που θα θέλαμε κάπως ναρκισσιστικά να ακούσουμε. Το ενδιαφέρον είναι από εκεί και πέρα. Οταν η γραφή μπορεί να εκτοξευθεί σε νέους ερμηνευτικούς δρόμους, ακόμα κι αν μας ξαφνιάζει. Αλλωστε, από τη στιγμή που γράφεται ένα βιβλίο, δεν σου ανήκει πια, αφού η αφορμή του είναι έτσι και αλλιώς θνητή και, σαν τέτοια, δεν αφορά η αλήθεια της κανέναν.
Η αυτοκριτική είναι μια δύσκολη συνθήκη, ωστόσο πολύ χρήσιμη, όσο κι αν (ίσως αναπόφευκτα) έχει τη δύναμη είτε να σε εξυψώσει πέρα από το αληθινό σου μέγεθος, είτε να σε καταβυθίσει σε ένα ατέρμονο ταξίδι αυτοκαταστροφής.
Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι από τον Ξένο του Αλμπέρ Καμύ: «Σήμερα η μαμά πέθανε. Ή ίσως χθες. Δεν ξέρω», γιατί σε βάζει αμέσως και με λίγες λέξεις στην έννοια της αποξένωσης, που αποτελεί τη βασική ιδέα γύρω από την οποία χτίζεται όλο το μυθιστόρημα.
Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης» σκέφτοµαι ότι ως προς το πρώτο, την «κρίση της λογοτεχνίας», όπως κάθε κρίση έχει τη φυσική ακολουθία: έξαρση – ύφεση. Προσωπικά δεν ανησυχώ. Πάντα θα γράφεται και θα διαβάζεται η λογοτεχνική γραφή. Αν, τώρα, είναι λίγοι ή λιγότεροι από άλλοτε οι αναγνώστες, ή αν οι καλύτεροι λογοτέχνες (γιατί υπάρχουν) δεν διαβάζονται, θα έρθει ο καιρός τους. Οσο για το δεύτερο, τη «λογοτεχνία της κρίσης», νομίζω ότι ψάχνουμε, ίσως χωρίς ιδιαίτερο λόγο, να ορίσουμε μια γενιά λογοτεχνική. Και το λέω αυτό, γιατί σε κάθε εποχή υπάρχουν και εξελίσσονται διαφορετικές λογοτεχνικές εκδοχές έκφρασης, χωρίς, κατ’ ανάγκη, να ομαδοποιούνται σε κάποια κυρίαρχη. Επειτα, ας μην ξεχνάμε πως συχνά οι πιο ενδιαφέρουσες γραφές είναι των αποσυνάγωγων. Ας σκεφθούμε το παράδειγμα του Γιάννη Σκαρίμπα που η γενιά του, γενιά του τριάντα, τον αγνόησε.