Гренландия бўйича Дания-АҚШ тортишуви: ишчи гуруҳ тузилди
Гренландия масаласида Дания ва АҚШ “тубдан фарқ қилувчи позициялар”ни эгаллаб турибди. Дания ташқи ишлар вазири Ларс Лёкке Расмуссен 14 январ, чоршанба куни кечқурун Вашингтонда ўтган музокаралардан кейин айнан шу мазмунда баёнот берди. Учрашувда АҚШ вице-президенти Жей Ди Вэнс ва давлат котиби Марко Рубио иштирок этган.
Шу билан бирга, Расмуссен ҳозирги кескин риторика фонида ҳам АҚШни ўзаро ҳурматга таянадиган ҳамкорликка чақирди. Унинг таъкидлашича, муроса ва ечим нуқталарини аниқлаш учун юқори даражадаги ишчи гуруҳ ташкил этишга келишиб олинган. Яъни, томонлар “гапдан ишга” ўтишга уриняпти.
Дания вазири тушунтиришича, янги ишчи гуруҳ икки муҳим мезонни бир вақтда ушлаб туриши керак бўлади: бир тарафдан, АҚШ миллий хавфсизлиги манфаатлари ҳисобга олинади; иккинчи тарафдан эса Дания қироллигининг “қизил чизиқлари”дан ўтиб кетилмаслиги таъминланади. Кутилишича, мазкур ишчи гуруҳнинг илк йиғилиши бир неча ҳафта ичида ўтказилади.
Музокараларда Гренландия ташқи ишлар вазири Вивиан Моцфелдт ҳам қатнашган. У ҳам Вашингтон билан амалий ҳамкорликни кучайтириш истагини билдирган, аммо принципиал нуқтани очиқ айтган: Гренландия АҚШга тегишли бўлишини истамайди. Бу позиция Гренландия томонининг ўз автоном мақомини ва сиёсий иродасини сақлашга уринётганини яна бир бор кўрсатди.
Маълум қилинишича, АҚШ, Дания ва Гренландия вакиллари ўртасидаги мулоқот Оқ уй ёнида жойлашган ҳукумат биносида бўлиб ўтган ва тахминан бир соат давом этган. Шу учрашув олдидан Dpa агентлиги эслатганидек, АҚШ президенти Доналд Трамп “ўз талабларидан бир миллиметр ҳам чекинмаслиги”ни англатган.
Трампга кўра, Гренландия АҚШ миллий хавфсизлиги учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Айниқса, у “Олтин гумбаз” (Golden Dome) ҳаво ҳужумидан мудофаа тизими самарали ишлаши нуқтаи назаридан бу ҳудудни муҳим деб билади. Шунингдек, Трамп Арктика минтақасидаги хавфсизлик масаласига ҳам урғу берган: унинг фикрича, у ерда Россия ва Хитой фаоллиги кучайиб бормоқда, демак, стратегик рақобат шароитида АҚШ учун позицияни мустаҳкамлаш зарур.
Аввалроқ Доналд Трамп Вашингтон Даниянинг автоном ҳудуди бўлган Гренландия устидан назоратни “ҳар қандай йўл билан” олиши кераклигини айтган эди. Оқ уй эса Трамп учун олий бош қўмондон сифатида Гренландияни “қўшиб олиш” масаласида АҚШ армиясини ишга солиш “вариантлардан бири” эканини ҳам маълум қилган.
Хулоса шу: томонлар бир-бирини “эшитяпмиз” дея бошлади, аммо позициялар ҳали ҳам узоқ. Энди асосий савол — ташкил этиладиган ишчи гуруҳ ҳақиқий ечимга йўл очадими ёки бу фақат дипломатик “тайм-аут”ми. Арктикада ўйин катта, демак, кейинги ҳафталарда айтилган ҳар бир жумла ҳам, қилинган ҳар бир қадам ҳам диққат билан кузатилади.