Η Γροιλανδία και η Μήλος
«Ηρθε στην πόλη νέος σερίφης», είχε προειδοποιήσει τους Ευρωπαίους ο αντιπρόεδρος Βανς, τον περασμένο Φεβρουάριο, στις πρώτες μέρες της δεύτερης θητείας Τραμπ. Η ομιλία του στο Μόναχο είχε σοκάρει το ακροατήριο. «Ηταν η στιγμή που τα θεμέλια των διατλαντικών σχέσεων, οι κοινές αξίες και ο αμοιβαίος σεβασμός, έγιναν κομμάτια και θρύψαλα», είχε αποφανθεί ένας από τους ακροατές, καθηγητής στο ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας.
Ο Βανς τα είχε πει καθαρά: Η Ευρώπη θα αναλάβει μόνη, από εδώ και πέρα, την ευθύνη και το κόστος της ασφάλειάς της. Η Ουάσιγκτον δεν συμμερίζεται την εκτίμηση των Ευρωπαίων περί «ρωσικού κινδύνου» ούτε αντιμετωπίζει τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία ως υπαρξιακή απειλή, όπως οι Ευρωπαίοι. Και στα εσωτερικά μέτωπα των ευρωπαϊκών χωρών, οι συμπάθειές της βρίσκονται σαφώς προς τη μεριά εκείνων των πολιτικών δυνάμεων, που οι φιλελεύθερες ευρωπαϊκές ελίτ θεωρούν «κίνδυνο για τη δημοκρατία» ή «μακρύ χέρι της Μόσχας».
Μερικούς μήνες αργότερα, το πνεύμα εκείνης της ομιλίας αποτυπώθηκε στο επίσημο κείμενο της νέας Στρατηγικής Εθνικής Ασφαλείας. Η Ευρώπη περιγράφεται εδώ ως μια πολιτική οντότητα σε παρακμή, χωρίς ταυτότητα και αυτοπεποίθηση, που κινδυνεύει με «πολιτισμικό αφανισμό» και που απειλείται από τη μετανάστευση και όχι από τη Ρωσία, με την οποία αντιθέτως «πρέπει να αποκαταστήσει μια σχέση στρατηγικής σταθερότητας». Οι ΗΠΑ αποσύρονται από την Ευρώπη. Οι ΗΠΑ αποσύρονται, επίσης, από τη διεθνή έννομη τάξη που οι ίδιες έχτισαν στον μεταπολεμικό κόσμο. Το εθνικό (ή ακόμη στενότερο) οικονομικό συμφέρον προηγείται κάθε άλλης πολιτικής, πολύ περισσότερο αξιακής, προτεραιότητας. Η απόλυτη κυριαρχία στο δυτικό ημισφαίριο είναι η πρώτη τους έγνοια. Και, κατά τα άλλα, οι ισορροπίες στον κόσμο θα ρυθμίζονται μέσω της παλιάς, δοκιμασμένης (και πληρωμένης με ποταμούς αίματος) λογικής των μεγάλων δυνάμεων και των σφαιρών επιρροής τους. Με τις περιφερειακές ισορροπίες να ανατίθενται σε τοπικούς υπεργολάβους, «regional champions». Η Τουρκία μνημονεύεται στο κείμενο ως ένας εξ αυτών.
Από τη δημοσίευση της νέας στρατηγικής μέχρι τη στρατιωτική επιχείρηση στη Βενεζουέλα μεσολάβησε μόλις ένας μήνας. Είναι σαν ο κόσμος να έχει μπει στον Μεγάλο Επιταχυντή. Και το νέο δόγμα παρουσιάζεται τώρα γυμνό, αφτιασίδωτο. Ο πρόεδρος διατάζει (και παρακολουθεί, όπως είπε, ως τηλεοπτικό σόου) μια στρατιωτική επιχείρηση σε μια ξένη χώρα, χωρίς να ενδιαφέρεται για μια, προσχηματική έστω, συμμόρφωση με κάτι που να μοιάζει με διεθνή νομιμότητα. Δεν επικαλείται καν, όπως άλλοτε, υποκριτικά έστω, την αποκατάσταση μιας κάποιας δημοκρατίας στη χώρα αυτή. Επιβάλει, απλώς, έναν αμερικανικό έλεγχο, με όρους προτεκτοράτου και για «όσο χρειαστεί», επί της Βενεζουέλας και των πολύτιμων πόρων της. Και να παίρνει σειρά η Κολομβία…
Η Ευρώπη παρακολούθησε την επιχείρηση στο Καράκας ως αμέτοχος, μα έντρομος θεατής. Τη διάβασε ως άμεση απειλή και αντέδρασε ζεματισμένη, με μισόλογα. Αν ο φόβος ήταν η εξήγηση των πρώτων ευρωπαϊκών αντιδράσεων και δηλώσεων του τύπου «δεν είναι η ώρα να εξετάσουμε τη διεθνή νομιμότητα των ενεργειών», ο φόβος δεν ήταν αδικαιολόγητος. Οι επινίκιες δηλώσεις του προέδρου συνοδεύτηκαν από την επανάληψη της αξίωσής του επί της Γροιλανδίας, οι πολίτες της οποίας έχουν, ωστόσο, ευρωπαϊκά διαβατήρια. Η Γροιλανδία, είπε, μου είναι απαραίτητη. Και θα την αποκτήσω, με το καλό ή με το άγριο, με τη διπλωματία και λίγα δολάρια ή με τα όπλα.
Ο,τι είχε αναγγελθεί πέρυσι στο Μόναχο πραγματοποιείται τώρα μπροστά στα μάτια μας, ως μια δραματική αλλαγή ιστορικής εποχής. Αυτό που επί επτά δεκαετίες ήταν μια «δυτική συμμαχία» μεταμορφώνεται ραγδαία σε μια αμερικανική ηγεμονία, όπου οι άλλοτε ισότιμοι (ή περίπου) σύμμαχοι αντιμετωπίζονται ως υποτελείς. Πρέπει να υποτάσσονται σε όσα η δύναμη της Ουάσιγκτον επιτρέπει και η δική τους αδυναμία επιβάλει. Είναι σαν να ξαναδιαβάζουμε σελίδες του Θουκυδίδη. Σαν η αμερικανική αξίωση επί της Γροιλανδίας να είναι το σύγχρονο αντίστοιχο της μεταφοράς του συμμαχικού ταμείου από τη Δήλο στην Ακρόπολη των Αθηνών, που συμβόλισε τη μετατροπή της συμμαχίας της Δήλου σε αθηναϊκή ηγεμονία. Σαν να επαναλαμβάνεται, σιωπηρά, μεταξύ Αμερικανών και Ευρωπαίων μια παραλλαγή εκείνου του περίφημου διαλόγου περί δύναμης και δικαίου, μεταξύ των Μηλίων και των Αθηναίων.
Μα αν διαβάσουμε λίγο πιο προσεκτικά τον Θουκυδίδη, θα βρούμε κάτι περισσότερο από ανατριχιαστικές αναλογίες. Θα βρούμε, για παράδειγμα, ένα ενδιαφέρον και προφητικό μάθημα για τους Ευρωπαίους. Την ευθύνη για τη μετατροπή της συμμαχίας σε ηγεμονία ο Θουκυδίδης την απέδιδε στους συμμάχους τους ίδιους προπάντων. «Επειδή αντιμετώπιζαν απρόθυμα τη στρατιωτική υπηρεσία», γράφει, προτιμούσαν να δίνουν χρήματα αντί να διαθέτουν πλοία, κι έτσι δυνάμωναν την ηγεμονική Αθήνα και οι ίδιοι, όταν ερχόταν η ώρα να εξεγερθούν, βρίσκονταν υπαιτίως αδύναμοι. Προλαβαίνουν οι Ευρωπαίοι να αλλάξουν τη μοίρα τους; Να διεκδικήσουν την ισχύ μέσω της ενότητάς τους;
Θα βρούμε, επίσης, ένα χρήσιμο μάθημα και για την Αμερική την ίδια. Το καταγράφει ένας ελβετός μελετητής του Θουκυδίδη (τον μνημονεύει στη δικής του επιμέλειας έκδοση της Ιστορίας ο Σκουτερόπουλος). Η πηγή όλων των κακών και των συμφορών που βρήκαν την Αθήνα – υποστηρίζει – η αιτία του εκφυλισμού της πόλης ήταν «η απόπειρα μιας δημοκρατικής πολιτείας να εγκαθιδρύσει αυτοκρατορία». Οι αυτοκρατορίες δεν διευθύνονται εύκολα από μια δημοκρατία, ταιριάζουν καλύτερα σε ολιγαρχικά καθεστώτα. Η Αθήνα πλήρωσε τη «σπουδαρχία» της, την οποία εκμεταλλεύθηκαν οι δημαγωγοί. Μα κάτι ανάλογο δεν συμβαίνει τώρα στο εσωτερικό της Αμερικής; Η εσωτερική της πολιτική κατάσταση δεν εξελίσσεται ως συνέχεια της εξωτερικής της πολιτικής, δεν εσωτερικεύει το επιθετικό δόγμα ισχύος, το «δόγμα Μονρόε»; Προλαβαίνει, άραγε, η αμερικανική Δημοκρατία να προλάβει τον εκφυλισμό της, πριν να είναι αργά;
Ας ελπίσουμε ότι κάποιοι, τόσο στην ευρωπαϊκή όσο και στην αμερικανική όχθη του Ατλαντικού, θα προλάβουν να ρίξουν εγκαίρως μια δεύτερη ματιά στον Θουκυδίδη τους. Κι εμείς εδώ, επίσης…