Ανατροπή για το Αλτσχάιμερ: Ένα γονίδιο ευθύνεται για έως και το 90% των περιπτώσεων

Η νόσος Αλτσχάιμερ, η πιο συχνή μορφή άνοιας παγκοσμίως, φαίνεται πως συνδέεται πολύ στενότερα απ’ ό,τι θεωρούσε μέχρι σήμερα η επιστημονική κοινότητα με ένα και μόνο γονίδιο. Σύμφωνα με νέα μεγάλη μελέτη, έως και το 90% των περιστατικών Αλτσχάιμερ –και σχεδόν οι μισές περιπτώσεις άνοιας συνολικά– δεν θα εκδηλώνονταν χωρίς τη συμβολή του γονιδίου APOE.

Η νόσος ευθύνεται για περίπου το 60 έως 80% των περιπτώσεων άνοιας, οι οποίες στο Ηνωμένο Βασίλειο προσεγγίζουν το ένα εκατομμύριο. Μέχρι πρόσφατα, οι ειδικοί απέδιδαν την εμφάνισή της σε έναν σύνθετο συνδυασμό παραγόντων, όπως η ηλικία, ο τρόπος ζωής και οι περιβαλλοντικές επιβαρύνσεις, σε συνδυασμό με τη γενετική προδιάθεση.

Το γονίδιο APOE είναι γνωστό εδώ και δεκαετίες ως βασικός γενετικός παράγοντας κινδύνου. Όλοι οι άνθρωποι φέρουν δύο αντίγραφα του γονιδίου, το οποίο εμφανίζεται σε τρεις κύριες παραλλαγές: ε2, ε3 και ε4. Η παραλλαγή ε4 θεωρούνταν η πιο επικίνδυνη, καθώς το πρωτεϊνικό προϊόν της δυσκολεύεται να απομακρύνει τη β-αμυλοειδή πρωτεΐνη που σχηματίζει τις χαρακτηριστικές πλάκες στον εγκέφαλο, οδηγώντας σε γνωστική έκπτωση.

Νέα δεδομένα για τον ρόλο του γονιδίου

Η πρόσφατη μελέτη, ωστόσο, ανατρέπει αυτή την αντίληψη. Ερευνητές από το University College London και το University of Eastern Finland διαπίστωσαν ότι και η παραλλαγή ε3 –η πιο κοινή και έως τώρα θεωρούμενη ουδέτερη– παίζει κρίσιμο ρόλο. Χωρίς τη συνδυασμένη επίδραση των ε3 και ε4, η πλειονότητα των περιστατικών Αλτσχάιμερ δεν θα εκδηλωνόταν.

«Έχουμε υποτιμήσει για χρόνια το πόσο σημαντικό είναι το γονίδιο APOE στο συνολικό φορτίο της νόσου», εξηγεί ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης, δρ Ντίλαν Γουίλιαμς του UCL. «Η παραλλαγή ε4 είναι πράγματι επιβλαβής, όμως μεγάλο μέρος της νόσου δεν θα εκδηλωνόταν χωρίς τη συμβολή και της ε3, η οποία λανθασμένα αντιμετωπιζόταν ως ουδέτερη».

Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό npj Dementia, βασίστηκε σε δεδομένα από τέσσερις μεγάλες βάσεις πληθυσμιακών μελετών, συνολικού δείγματος περίπου 450.000 ατόμων. Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι το 72% έως 93% των περιπτώσεων Αλτσχάιμερ και περίπου το 45% όλων των μορφών άνοιας δεν θα είχαν εμφανιστεί χωρίς την επίδραση των παραλλαγών ε3 και ε4 του APOE.

Η σημασία των ευρημάτων και οι προοπτικές

Τα αποτελέσματα δεν σημαίνουν ότι το Αλτσχάιμερ είναι αποκλειστικά γενετική νόσος. Πολλοί άνθρωποι που φέρουν τις συγκεκριμένες παραλλαγές δεν θα εμφανίσουν ποτέ άνοια. Ωστόσο, η κατανόηση του γενετικού κινδύνου ανοίγει τον δρόμο για στοχευμένες θεραπείες και παρεμβάσεις.

«Αν καταφέρουμε να μειώσουμε τον κίνδυνο που συνεπάγονται οι παραλλαγές ε3 και ε4, θα μπορούσαμε θεωρητικά να προλάβουμε τη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων», σημειώνει ο Γουίλιαμς, υπογραμμίζοντας τη δυναμική του APOE ως στόχου για νέα φάρμακα.

Τη σημασία της μελέτης επιβεβαιώνει και η δρ Σιόνα Σκέιλς, διευθύντρια έρευνας στο Alzheimer’s Research UK, τονίζοντας ότι «πολύ περισσότερες περιπτώσεις Αλτσχάιμερ συνδέονται με το APOE απ’ ό,τι πιστεύαμε». Παρά τη σαφή γενετική συσχέτιση, επισημαίνει ότι ελάχιστες κλινικές δοκιμές στοχεύουν άμεσα το συγκεκριμένο γονίδιο, κάτι που καθιστά επιτακτική την περαιτέρω έρευνα.

Στο ίδιο πνεύμα, ο καθηγητής νευρολογίας Μασούντ Χουσεΐν από το University of Oxford χαρακτηρίζει τη μελέτη «εξαιρετικά σημαντική», επισημαίνοντας όμως ένα κρίσιμο δίλημμα: κατά πόσο είναι χρήσιμο για κάποιον να γνωρίζει το γονιδιακό του προφίλ. Σήμερα, ο έλεγχος του APOE δεν προσφέρεται συστηματικά από το βρετανικό NHS, καθώς δεν είναι ακόμη σαφές ποιες πρακτικές επιλογές έχει ένα άτομο υψηλού κινδύνου.