Η επόμενη πανδημία: το αδιανόητο μπορεί να γίνει πραγματικότητα

Τι αναμένουμε μετά τον COVID-19; Η Ολλανδή ιολόγος Marion Koopmans υποστηρίζει ότι η επαγρύπνηση και η επιστήμη των δεδομένων και των πολιτών θα πρέπει να είναι τα κύρια εργαλεία του αγώνα της Ευρώπης κατά των μελλοντικών επιδημιών και εξηγεί γιατί οι πανδημίες είναι σπάνια προβλέψιμες.

Μια επόμενη πανδημία είναι αναπόφευκτη, υποστηρίζει η καθηγήτρια Koopmans από το Erasmus Medical Centre στο Ρότερνταμ. Δεν γνωρίζουμε πότε θα συμβεί, τι θα την προκαλέσει ή ποια μορφή θα πάρει, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να είμαστε προετοιμασμένοι.

Το ξεκίνημα των πανδημιών είναι αβέβαιο: στα πρώτα τους στάδια, συχνά δεν είναι σαφές ποιοι μολύνονται, πώς εξαπλώνεται ένα παθογόνο και με ποια ταχύτητα μεταδίδεται. Ωστόσο, τα καλής ποιότητας δεδομένα, η ΤΝ και η συμβολή των καθημερινών πολιτών μπορούν να βοηθήσουν τους επιστήμονες και τους κλινικούς ιατρούς να δράσουν νωρίτερα και πιο αποτελεσματικά.

Όταν ξέσπασε ο COVID-19, η καθηγήτρια Koopmans ήταν επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Ευμετάβλητων Αναδυόμενων λοιμωδών νοσημάτων (VEO), ενός προγράμματος που αποσκοπούσε στη σχεδίαση ενός ανθεκτικού στον χρόνο συστήματος επιτήρησης για αναδυόμενες ασθένειες.

«Ο COVID-19 ήταν μια πανδημία με μεγάλο αντίκτυπο, αν και θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί πολύ χειρότερα. Η αρχή ήταν δύσκολη καθώς η αντιμετώπιση μιας νέας ασθένειας είναι σαν να κατασκευάζεις ένα πλοίο εν πλω», αναφέρει χαρακτηριστικά. «Από τη μια χρειάζεται χρόνος για να έχεις τις απαντήσεις από τις μελέτες, από την άλλη όμως, είναι επιτακτικό να δράσεις άμεσα. Καθώς οι επιδημικές εξάρσεις επιταχύνονται παγκοσμίως, χρειάζεται να παραμένουμε σε εγρήγορση και να ενισχύουμε τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης».

Οι πρόσφατες εξελίξεις καταδεικνύουν το γιατί συμβαίνει αυτό. «Πρόσφατα διαπιστώσαμε κρούσματα ευλογιάς των πιθήκων σε μια δασική περιοχή εξορύξεων στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Τα κρούσματα μπορούν να ξεκινήσουν από οπουδήποτε, και δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε από τους κλινικούς ιατρούς να διενεργούν τεστ για κάθε πιθανό παθογόνο. Χρειάζεται να γίνουμε καλύτεροι στο να εντοπίζουμε οτιδήποτε αφύσικο που χρήζει άμεσης έρευνας, ειδικά σε περιοχές με αυξημένο κίνδυνο».

Οι κίνδυνοι αυτοί αυξάνονται εκεί όπου ο άνθρωπος έρχεται σε επαφή με τα ζώα, καθώς είναι πιο εύκολο να υπάρξει μεταπήδηση μιας νόσου από τα ζώα στον άνθρωπο. Στο πλαίσιο του VEO, μελετήθηκαν τέτοια σενάρια με συνδυασμό διαφορετικών τύπων δεδομένων, όπως τα σημεία όπου οι μεταναστευτικές διαδρομές των πτηνών συμπίπτουν με περιοχές υψηλής πυκνότητας πτηνοτροφικών μονάδων.

Αναφέρει πως ένα τεράστιο μάθημα των τελευταίων ετών είναι ότι το αδιανόητο μπορεί να γίνει πραγματικότητα: η πανδημία της γρίπης των χοίρων το 2009, για παράδειγμα, δεν ξεκίνησε από την Ασία, όπως πολλοί υπέθεταν, αλλά από τη Νότια Αμερική.

«Οι μελέτες μας αναδεικνύουν αρκετά πιθανά μονοπάτια που πρέπει να προσέχουμε, από την γρίπη των πτηνών και τον ιό του Δυτικού Νείλου μέχρι ασθένειες που συνδέονται με την τήξη του μόνιμα παγωμένου εδάφους και τις λοιμώξεις που θα μπορούσαν να διαδοθούν ταχύτατα σε μεγάλες πόλεις».

Κοιτάζοντας το μέλλον, η καθηγήτρια ελπίζει να δημιουργηθεί ένα παγκόσμιο, ολοκληρωμένο αποθετήριο δεδομένων που θα αντλεί στοιχεία από επιστημονικές μελέτες, την επιτήρηση της δημόσιας υγείας και την περιβαλλοντική παρακολούθηση σε μεγάλη κλίμακα. Εξίσου σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και οι πολίτες με το να αναφέρουν ασυνήθη περιστατικά, όπως τα νεκρά πτηνά ή την εμφάνιση νέων ειδών κουνουπιών.

«Επίσης, μελετάμε τον τρόπο που η ΤΝ θα μπορούσε να εντοπίζει πιθανά προειδοποιητικά σήματα από αυτές τις πηγές, και πώς τα εργαλεία ευρείας γενετικής ανίχνευσης θα μπορούσαν να εντοπίσουν νέους ιούς στην άγρια πανίδα ή στην κτηνοτροφία, οι οποίοι ενδέχεται να ενέχουν μελλοντικούς κινδύνους».

Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στο Horizon, το περιοδικό της ΕΕ για την Έρευνα και την Καινοτομία.