Ενα κοσμικό μυστήριο ανατροπής
Υπάρχουν στιγμές στην επιστήμη που ένα και μόνο σύνολο δεδομένων αρκεί για να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το σύμπαν. Κάτι τέτοιο φαίνεται να συμβαίνει με το 3IATLAS, ένα αινιγματικό αστροφυσικό σύστημα που βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος όταν το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble κατέγραψε συμπεριφορές που μέχρι πρότινος θεωρούνταν απίθανες. Οι επιστήμονες δεν είδαν απλώς εντυπωσιακές εικόνες· είδαν τη «λειτουργία» ενός κοσμικού κινητήρα να ξεδιπλώνεται μπροστά τους με ακρίβεια που κόβει την ανάσα.
Στην καρδιά της ανακάλυψης βρίσκονται οι λεγόμενοι αστροφυσικοί πίδακες – τεράστιες δέσμες ύλης και ενέργειας που εκτοξεύονται από τα πολικά άκρα εξαιρετικά συμπαγών αντικειμένων, όπως μαύρες τρύπες ή αστέρες νετρονίων. Μέχρι σήμερα, το επικρατέστερο μοντέλο ήθελε αυτούς τους πίδακες να συμπεριφέρονται συμμετρικά, σαν δύο αντικριστούς προβολείς που αντιδρούν σχεδόν ταυτόχρονα σε κάθε μεταβολή. Το 3IATLAS όμως δεν υπάκουσε σε αυτόν τον κανόνα.
Οι παρατηρήσεις του Hubble έδειξαν μια εντυπωσιακή αντίστροφα συσχετισμένη συμπεριφορά: όταν ο ένας πίδακας αλλάζει ένταση ή κατεύθυνση, ο απέναντι δεν μιμείται την κίνηση, αλλά αντιδρά με τον ακριβώς αντίθετο τρόπο. Οι ερευνητές περιγράφουν αυτό το φαινόμενο ως «ανατροπή», έναν όρο που θυμίζει γυροσκόπιο σε διαρκή ισορροπία, το οποίο ταλαντεύεται χωρίς να χάνει τον έλεγχο. Η εικόνα αυτή υποδηλώνει ότι το σύστημα δεν είναι χαοτικό, αλλά διέπεται από αυστηρούς νόμους περιστροφής και ισορροπίας.
Αυτό ακριβώς είναι που κάνει την ανακάλυψη τόσο σημαντική. Η κανονικότητα αυτών των ταλαντώσεων μαρτυρά την παρουσία ενός εξαιρετικά οργανωμένου κεντρικού μηχανισμού. Ολα δείχνουν ότι στο κέντρο του 3IATLAS βρίσκεται ένα υπερσυμπαγές αντικείμενο με έντονη περιστροφή, γύρω από το οποίο σχηματίζεται ένας ενεργός δίσκος προσαύξησης. Η αλληλεπίδραση της βαρυτικής έλξης, του σπιν και των πανίσχυρων μαγνητικών πεδίων δημιουργεί ένα φαινόμενο που θυμίζει κοσμικό γυροσκόπιο, ικανό να σταθεροποιεί τους πίδακες ακόμα και μέσα σε ένα περιβάλλον ακραίων δυνάμεων.
Για τους αστροφυσικούς, το κέρδος δεν είναι μόνο θεωρητικό. Μελετώντας αυτές τις «ανατροπές», μπορούν πλέον να υπολογίσουν με πρωτοφανή ακρίβεια παραμέτρους που μέχρι τώρα παρέμεναν αόρατες: την ακριβή κλίση του συστήματος, την ταχύτητα με την οποία μεταβάλλεται ο άξονας περιστροφής και τον τρόπο με τον οποίο η ενέργεια διοχετεύεται στο διαστρικό περιβάλλον. Πρόκειται για πληροφορίες-κλειδιά που βοηθούν να κατανοήσουμε πώς τέτοια συστήματα επηρεάζουν ολόκληρες γαλαξιακές περιοχές.
Το 3IATLAS, από ένα ακόμα αινιγματικό αντικείμενο στον ουρανό, μετατρέπεται έτσι σε εργαστήριο κοσμικής φυσικής. Η ανακάλυψη υπενθυμίζει ότι το Σύμπαν, όσο χαοτικό κι αν φαίνεται, συχνά κρύβει πίσω του μηχανισμούς εξαιρετικής τάξης και ακρίβειας. Και κάθε φορά που ένα τηλεσκόπιο όπως το Hubble μας επιτρέπει να τους διακρίνουμε, κάνουμε ένα μικρό αλλά καθοριστικό βήμα πιο κοντά στην κατανόηση της ίδιας της φύσης της ενέργειας και της ύλης.