Γιάννης Χρήστου: Ένας σύγχρονός μας
«Από τη μία έχω έρθει πιο κοντά, νομίζω, έστω και απειροελάχιστα, στη συνειδητοποίηση της αμείλικτης φύσης, της ποικιλίας, της άπειρης πολυπλοκότητας – και ατελείωτης απλότητας – του συμπαντικού φαινομένου της δημιουργίας προτύπων, ενώ από την άλλη, ακόμα πιο κοντά στη συνειδητοποίηση της τεράστιας ασημαντότητας αυτού του φαινομένου, αν αυτό δεν είναι ουσιωδώς συνδεδεμένο με το πρώτο και απόλυτο στοιχείο: τον ανθρώπινο παράγοντα […]». Η φράση προέρχεται από χειρόγραφη σημείωση του Γιάννη Χρήστου, το καλοκαίρι του 1968 (διαθέσιμη στο αρχείο του), και αναμφισβήτητα μπορεί να λειτουργήσει ως συμπύκνωση της κοσμοθεωρίας του αλλά και ως κλειδί για την κατανόηση του έργου του. Με τη σπουδαία δημιουργία του θα συναντηθούμε ξανά με αφορμή τη σειρά εκδηλώσεων που ετοιμάζει το Ωδείο Αθηνών, για ολόκληρο το έτος, τιμώντας την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννησή του.
Η αυλαία του κύκλου των εκδηλώσεων, με τον τίτλο «In memoriam», σηκώνεται την ερχόμενη Πέμπτη 8 Ιανουαρίου. Πρόκειται για μια ξεχωριστή ημερομηνία στη «μυστηριακή μυθολογία» του Γιάννη Χρήστου, αφού είναι η ημέρα που ο συνθέτης έρχεται στη ζωή (1926), στην Ηλιούπολη του Καΐρου, αλλά και η ημέρα που – 44 χρόνια μετά – φεύγει τραγικά σε αυτοκινητικό δυστύχημα στην Αθήνα.
Στην εκδήλωση θα συμμετάσχουν πρόσωπα που συνδέθηκαν στενά με τον Γιάννη Χρήστου και το έργο του. Η πιανίστα Νέλλη Σεμιτέκολο και ο βαρύτονος Σπύρος Σακκάς, ερμηνευτές ιστορικών παρουσιάσεων έργων του, καθώς και η λογοτέχνης Τούλα Τόλια θα καταθέσουν προσωπικές μαρτυρίες. Ο συνθέτης και μουσικός παιδαγωγός Φίλιππος Τσαλαχούρης θα μιλήσει για τη μελέτη και τη διδασκαλία της θεατρικής μουσικής του Χρήστου, ενώ ο πρόεδρος του Ωδείου Αθηνών Νίκος Τσούχλος και η καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ Κατερίνα Γρέγου θα αναφερθούν στη σημασία του έργου του σήμερα.
Τη συζήτηση θα συντονίσει ο μουσικός και ερευνητής Κωστής Ζουλιάτης, επιμελητής του Αρχείου Γιάννη Χρήστου, ο οποίος θα παρουσιάσει επιλεγμένο ψηφιοποιημένο υλικό από το Αρχείο. Οπως λέει στα «ΝΕΑ» με αφορμή το επετειακό αφιέρωμα, «κατάφερα να κατανοήσω κάπως τον κύκλο και τον τρόπο πράξης μέσα από την επαφή που είχα με τους ανθρώπους που τον γνώριζαν και αυτά που μου έχουν μεταφέρει. Μελετώντας και τα τεκμήρια, η ζωή του θα μπορούσε να είναι και ένα έργο του ίδιου: υπάρχει μια κορύφωση, μια ένταση στην πυκνότητα των γραπτών, των συνθέσεων που παραδίδει. Μόνο μέσα στο 1969 έχει έναν δημιουργικό οργασμό. Μερικά από όσα έκανε ήταν μουσική για την τελευταία παράσταση με τον Κάρολο Κουν “Οιδίπους Τύραννος” αλλά και για την ταινία με τον Ορσον Γουέλς “Oedipus the king” – η μοναδική ταινία για την οποία έχει γράψει μουσική. Την ίδια στιγμή ετοιμάζει την “Ορέστεια” που δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει. Το ετοίμαζε από το 1968 και θα παρουσιαζόταν στο Λονδίνο, στο Roundhouse, τον Απρίλιο του 1970. Ηταν μια μορφή σύγχρονης όπερας, όχι σε θεατρική βάση. Υπάρχει ένα πλήθος σημειώσεων που μαρτυρά ότι δεν πρόκειται για μια συμβατική παράσταση».
Οσα εξιστορεί ο ανήσυχος ερευνητής Κωστής Ζουλιάτης αφορούν μερικές από τις εικόνες που κατάφερε να σχηματίσει μέσα από την έρευνα με τη δημιουργία του σπουδαίου συνθέτη, που, όπως λέει, συνειδητά ξεκίνησε το 2003. Με το έργο του Γιάννη Χρήστου όμως ήρθε σε επαφή στο πρώτο έτος των σπουδών του στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο το 1998. Είναι μια σχέση που κρατάει πάνω από 20 χρόνια ερευνητικά και τώρα τον βρίσκει στη θέση του επιμελητή του αρχείου του Γιάννη Χρήστου που στεγάζεται στο Ωδείο Αθηνών. «Η επαφή με το υλικό το οποίο ήταν εν πολλοίς αρχειοθετημένο από τον ίδιο τον συνθέτη – τις προσωπικές σημειώσεις του και ό,τι άλλο υπήρχε – μου αποκάλυπτε πάντα διαφορετικές πτυχές. Μπορώ να πω ότι ακόμη εντοπίζω λεπτομέρειες που μου είχαν διαφύγει. Για παράδειγμα, τώρα που επιμελήθηκα την ψηφιοποίηση του αρχείου για το Ωδείο Αθηνών και πέρασαν από τα μάτια μου όλα τα έγγραφα. Κάθε φορά μού έδιναν και μία ακόμα πληροφορία».
Η αλληλογραφία με τον Τ. Σ. Ελιοτ
Εχει ενδιαφέρον εδώ το παράδειγμα που αναφέρει ο Κώστας Ζουλιάτης, το οποίο αφορά την αλληλογραφία του Γιάννη Χρήστου με σπουδαίες προσωπικότητες όπως με τον νομπελίστα ποιητή Τ. Σ. Ελιοτ, για να λάβει την άδεια για τα ποιήματά του. «Το 1955 δεν ήταν ο διεθνώς αναγνωρισμένος συνθέτης. Μόλις ξεκινούσε το τρίτο του έργο και προσπαθούσε να εξασφαλίσει θετική απάντηση από τον δύσκολο Ελιοτ. Υπάρχει μόνο μια απαντητική επιστολή του ποιητή από το 1953 και αφορά μόνο το ένα τραγούδι, μέρος της πρώτης συμφωνίας, πριν την ολοκλήρωση των “Εξι τραγουδιών”. Για τα υπόλοιπα τραγούδια δεν απαντάει ο Ελιοτ αλλά ο εκδοτικός οίκος Faber & Faber, του οποίου όμως διευθυντής ήταν ο Ελιοτ! Στην ουσία απαντάει ο ίδιος. Εχει ενδιαφέρον γιατί αρχικά αρνείται την άδεια για το “Death by water”. Ο Γιάννης Χρήστου απείλησε ευγενικά ότι σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει να αποσύρει όλη την έκδοση, γιατί αφορά έναν άρρηκτο κύκλο τραγουδιών. Ετσι κατάφερε να εξασφαλίσει τη συναίνεση του ποιητή».
Υπάρχει όμως και άλλη μια στιγμή στην αλληλογραφία του σπουδαίου συνθέτη που μαρτυρά το μέγεθος της προσωπικότητάς του ακόμη και σε εκείνα τα πρώιμα χρόνια. «Είναι μια επιστολή προς τον Δημήτρη Μητρόπουλο, ο οποίος είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον, μέσω της Τζίνα Μπαχάουερ, να ερμηνεύσει το πρώτο έργο του Χρήστου, τη μουσική του “Φοίνικα”. Ο Χρήστου τότε ήταν 24 ετών με μόλις ένα ολοκληρωμένο έργο και ο Δημήτρης Μητρόπουλος ένας διεθνώς αναγνωρισμένος μαέστρος, ήδη στη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης. Μια αντίστοιχη περίπτωση ήταν εκείνη όπου, μέσω ενός αμερικανού εκδότη, προγραμματιζόταν η εκτέλεση του έργου του “Πύρινες γλώσσες” από τον Στοκόφσκι (σ.σ.: Λέοπολντ Στοκόφσκι 1882-1977)». Ολα αυτά τα σπουδαία τεκμήρια που μαρτυρούν και αποκαλύπτουν αθέατες όψεις από τη σύντομη ζωή του Γιάννη Χρήστου θα είναι προσβάσιμα για το κοινό και βεβαίως για τους μελετητές στο αρχείο του Ωδείου Αθηνών.
INFO: Γιάννης Χρήστου 100 χρόνια / «Ιn memoriam» την Πέμπτη στις 20.00 στην Αίθουσα Αρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών (Ρηγίλλης & Βασ. Γεωργίου Β΄ 17-19). Είσοδος ελεύθερη