Η μοναδική βεβαιότητα
Τα στοιχεία που παρέθεσε πρόσφατα το Axios είναι εντυπωσιακά. Τρεις στους δέκα αμερικανούς ενήλικες δηλώνουν ότι δεν ταυτίζονται με κανένα θρήσκευμα, είναι δηλαδή άθεοι, αγνωστικιστές ή θρησκευτικά «ανένταχτοι». Ο αριθμός αυτός είναι αυξημένος κατά 33% σε σχέση με το 2013. Την ίδια στιγμή, το 57% των Αμερικανών δηλώνουν ότι πάνε σπανίως, ή ποτέ, σε λειτουργία: δεν είναι περίεργο λοιπόν ότι φέτος αναμένεται να κλείσουν 15.000 εκκλησίες σε όλη τη χώρα.
Η θρησκευτική αυτή στροφή, σχολιάζει ο Ράσελ Κοντρέρας στο Axios, συνιστά έναν τεκτονικό μετασχηματισμό με βαθιές συνέπειες για τη φυλή, την ταυτότητα του πολίτη, τις πολιτικές πεποιθήσεις και την ικανότητα διαχείρισης ενός κατακερματισμένου ηθικού τοπίου. Το «unchurching» των Αμερικανών συνοδεύεται από την άνθηση καναλιών στο YouTube όπως το Spiritual Manifestation, ενώ εκατομμύρια views έχουν ομιλίες του αγνωστικιστή αστρονόμου Καρλ Σέιγκαν (που πέθανε το 1996) και του άθεου βιολόγου Ρίτσαρντ Ντόκινς (που ζει και βασιλεύει στα 84 του).
Ολα αυτά δείχνουν ότι ο παλιός θρησκευτικός χάρτης εξαφανίζεται και ο καινούργιος – ψηφιακός, πιο κοσμικός, αποκεντρωμένος και κατακερματισμένος – μόλις τώρα διαμορφώνεται. Στην Ευρώπη, τα πράγματα μοιάζουν διαφορετικά, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι. Πρόσφατη δημοσκόπηση στην Ισπανία έδειξε ότι η κοινωνία είναι χωρισμένη στη μέση: το 49% δηλώνει ότι έχει θρησκευτικές πεποιθήσεις – οι περισσότεροι είναι βέβαια καθολικοί – και το 51% όχι. Από τους τελευταίους, όμως, ένας στους τρεις πιστεύει σε μια μορφή πνευματικότητας.
«Η ισπανική κοινωνία βρίσκεται σε μια διαδικασία μετα-εκκοσμίκευσης και γνωρίζει μια ταχεία κοινωνικοθρησκευτική αλλαγή», λέει στην «El País» η κοινωνιολόγος και καθηγήτρια εκκλησιαστικού δικαίου Εουχένια Ρελάνιο. Την ίδια στιγμή αναδύονται υβριδικές μορφές πνευματικότητας. Πολλοί καθολικοί βιώνουν τη θρησκεία ως ένα κοινωνικό και πολιτισμικό γεγονός, ενώ πολλοί αγνωστικιστές προσεγγίζουν τη θρησκεία μέσα από τον διαλογισμό ζεν, τις ολιστικές θεραπείες, τον ψηφιακό διανθρωπισμό (ή τρανσουμανισμό), τον σουφισμό ή τον νεοπαγανισμό.
Για τη «μεταθρησκεία» έχει δείξει ενδιαφέρον και η δημοφιλέστερη τραγουδίστρια και συνθέτις της χώρας, η βαρκελωνέζα Ροσαλία. Σε μια πρόσφατη συνέντευξή της στο Billboard με αφορμή την κυκλοφορία του νέου της δίσκου με τίτλο Lux, δήλωσε ότι τη γοητεύει αυτό το άνοιγμα στις ιδέες τόσο του χριστιανισμού όσο και άλλων θρησκειών. Δεν είναι τυχαίο ότι μια από τις προσωπικότητες που την ενέπνευσαν στον δίσκο αυτόν είναι η Σιμόν Βέιλ, η οποία έγραφε στην «Επιστολή προς έναν ιερέα»: «Πίστη δεν σημαίνει προσκόλληση σε ένα δόγμα, αλλά επαφή με όλες τις πλευρές της πραγματικότητας».
Τον ίδιο όρο, αλλά στα γαλλικά (postreligion), χρησιμοποιεί η γαλλίδα κοινωνιολόγος Κορίν Βαλαζίκ, που έγραψε μαζί με τον θεολόγο Ξαβιέ Γκε το βιβλίο «Οι θρησκείες στη μετανεωτερικότητα. Προς μια μεταθρησκεία;». Κατά την άποψή της, η σύγχρονη έννοια της θρησκείας, που αναδύθηκε στον Διαφωτισμό και ορίζει τον χριστιανισμό ως «τη μοναδική και αληθινή θρησκεία», είναι πια ξεπερασμένη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η θρησκεία δεν αποτελεί πλέον μέρος της κοινωνίας, αλλά ότι παίρνει διαφορετικές μορφές: η πίστη δεν στρέφεται αναγκαστικά προς έναν Θεό, αφήνει χώρο και για τη σχέση με τους προγόνους ή τα πνεύματα.
Οι αλλαγές αυτές επηρεάζονται από έναν ακόμη παράγοντα: τις γεωγραφικές μετακινήσεις. Τα εκατομμύρια των ανθρώπων που μεταναστεύουν διατηρούν ισχυρούς δεσμούς με την πατρίδα τους χάρις στις νέες τεχνολογίες. Και, όπως επισημαίνει η Βαλαζίκ, αυτή η ανάπτυξη υπερεθνικών ταυτοτήτων οδηγεί σε μια αναμόρφωση εκ βάθρων των θρησκειών.
Σε αυτό το τοπίο, η Ελλάδα μοιάζει ακόμη να αντιστέκεται. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι το ποσοστό των ανθρώπων που πιστεύουν στον Θεό και έχουν κάποιο θρήσκευμα μειώνεται, αλλά παραμένει πλειοψηφικό: 66%, που ξεπερνά το 80% μεταξύ των δεξιών και κεντροδεξιών. Την ίδια στιγμή το ποσοστό όσων πιστεύουν στην ύπαρξη του Θεού αλλά δεν έχουν κανένα θρήσκευμα παραμένει χαμηλό: 7%, που φτάνει το 10% μεταξύ των αριστερών και των ανθρώπων ηλικίας 17-44 ετών. Μόλις ένας στους τρεις Ελληνες, όμως, πηγαίνει στην εκκλησία πάνω από μια φορά τον μήνα, ενώ δύο στους τρεις συμφωνούν με την ευθανασία.
Το γενικό συμπέρασμα είναι ότι η θρησκεία αρχίζει να έχει περισσότερη σχέση με την ανάγκη για επικοινωνία και λιγότερη με τον φόβο του θανάτου. Οπως λέει και ο ισπανός φιλόσοφος Χουάν Αρνάου, «η μοναδική βεβαιότητα δεν είναι ο θάνατος. Η μοναδική βεβαιότητα είναι ότι είμαστε ακόμη ζωντανοί».
Βίκτορ Φρανκλ (1905-1997)
Το νόημα της ζωής
Ο βιεννέζος ψυχίατρος και ψυχοθεραπευτής Βίκτορ Φρανκλ, που πέρασε τρία χρόνια σε τέσσερα στρατόπεδα συγκέντρωσης και θεωρείται πατέρας της Λογοθεραπείας, υποστηρίζει στο κλασικό βιβλίο του «Το νόημα της ζωής» (1946, στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός) ότι ο άνθρωπος μπορεί να βρει νόημα στη ζωή του μέσα από τρία μονοπάτια: τη δημιουργικότητα, τα βαθιά συναισθήματα όπως η αγάπη για τη φύση, την τέχνη και τους συνανθρώπους του, και μια οδυνηρή εμπειρία.
Η αναβίωση της πνευματικότητας, που δεν συνδέεται αναγκαστικά με την πίστη σε κάποιο θρησκευτικό δόγμα, υπηρετεί χωρίς αμφιβολία την ίδια ανάγκη. Σε έναν κόσμο κατακερματισμένο, πολυπολιτισμικό, νεοφιλελεύθερο, παγκοσμιοποιημένο και ταυτόχρονα τοπικοποιημένο, που προσδιορίζεται από το Διαδίκτυο αλλά και από την οικολογική κρίση, ο άνθρωπος αναζητεί την επαφή με τη φύση, με τα ζώα ή με διάφορες μορφές θρησκείας.