Το «ήσυχο» 1926
Το 1926 δεν ήταν μία θορυβώδης χρονιά για τον πλανήτη. Δεν ξέσπασαν πόλεμοι, ούτε έγιναν μεγάλες καταστροφές. Για αυτό και θα μου επιτρέψετε να θεωρήσω ως κορυφαίο γεγονός εκείνης της χρονιάς την ίδρυση του ΠΑΟΚ. Ωστόσο το 1926 ήταν μία χρονιά που πολλά υπόγεια ρεύματα άρχισαν να κοχλάζουν, αναζητώντας διέξοδο προς την επιφάνεια. Γεννήθηκε η τηλεόραση. Οι αγορές κατέρρευσαν ύστερα από τρία χρόνια. Αργότερα ξέσπασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Και έπειτα από πενήντα χρόνια πήρε ο ΠΑΟΚ το πρωτάθλημα – τα ηφαίστεια θέλουν τον χρόνο τους, το ξέρουμε.
Που λέτε άνοιξα τον ογκώδη τόμο με το «Χρονικό του 20ου αιώνα». Και πήγα στην εποχή του Πάγκαλου, που ήταν μακριές οι φούστες γιατί ο χωροφύλακας τις μετρούσε με τη μεζούρα. Και αν η απόσταση της άκρης τους από το έδαφος ήταν μεγαλύτερη των 30 εκατοστών, έπεφτε πρόστιμο βαρύ και τράβηγμα στο Τμήμα. Βέβαια και σήμερα το μήκος της γυναικείας φούστας έχει το ενδιαφέρον του. Απλώς θα ασχοληθούν οι πάντες, εκτός από την Αστυνομία.
Το στρίφωμα του 1926 απέχει εκατό χρόνια από το σήμερα. Μιλάμε για διαφορετικούς κόσμους. Ο ένας είναι ασπρόμαυρος και βουβός, ο άλλος πολύχρωμος και θορυβώδης. Ομως αν τους τοποθετήσεις τον έναν δίπλα στον άλλον, θα βρεις ομοιότητες που σου θυμίζουν ότι εκατό χρόνια μπορούν να μετρηθούν ως μία αιωνιότητα, αλλά και ως μια ανάσα.
Το 1926 ο δυτικός κόσμος έχει αφήσει πίσω του τον Μεγάλο Πόλεμο και την πανδημία της ισπανικής γρίπης. Πλέει στα νερά του Μεσοπολέμου με τα μαύρα σύννεφα να συγκεντρώνονται στο βάθος του ορίζοντα. Στην Ιταλία κυβερνούν φασίστες. Στη Γερμανία, της Βαϊμάρης, ρίχνουν υλικά στο καζάνι που μαγειρεύεται ο ναζισμός. Η ρωσική αρκούδα, με κόκκινη προβιά, γλείφει τις πληγές της και ακονίζει τα νύχια της.
Η ανθρωπότητα βαθιά μέσα της ανησυχεί, αλλά προσπαθεί να παραστήσει την αισιόδοξη. Οι εργάτες που δουλεύουν στην ανοικοδόμηση της Ευρώπης, ξεφυσούν και φουσκώνουν τα πανιά των αγορών. Ο καθολικός εξηλεκτρισμός και η εμφάνιση ηλεκτρικών συσκευών δίνει αίσθηση τεχνολογικής υπεροχής. Τυπώνονται άρθρα που περιγράφουν το «έξυπνο» σπίτι με την ευτυχισμένη, ξεκούραστη νοικοκυρά να καμαρώνει στο κέντρο της κουζίνας της.
Φυσικά υπάρχουν επιφυλάξεις. Μέσα σε λίγα χρόνια τα αυτοκίνητα πέταξαν τα άλογα εκτός μεταφορών. Και ο ηλεκτρισμός χρειάζεται λιγότερα χέρια. Πού θα απορροφηθούν όσοι χάσουν τη δουλειά τους από τις μηχανές; Πολλοί από αυτούς πέθαναν στον πόλεμο που ήρθε, αλλά ακόμα δεν ξέρουν ότι ματαίως ανησυχούν. Στα σπίτια μαζεύονται γύρω από το ραδιόφωνο. Κάποιοι μουρμουρίζουν για την αποξένωση που θα φέρει στις ανθρώπινες σχέσεις.
Οταν έγινε η πρώτη επίδειξη τηλεοπτικής εκπομπής δεν κατάλαβαν πολλά, ούτε που υποψιάστηκαν τι έρχεται. Ο Τύπος έγραψε για ραδιόφωνο με μάτια, αλλά και για ένα τεχνολογικό επίτευγμα που αφορά λίγους. Συμβαίνει αυτό με το παρελθόν. Κοιτάζεις προς τα πίσω και αισθάνεσαι ότι βλέπεις ανθρώπους αφελείς, αμαθείς, αγνούς. Γέρους με μυαλό μικρού παιδιού. Είναι, βλέπετε, η έπαρση που μας χορηγεί η πρόοδος έναντι των προγόνων μας.
Πώς ήταν η Ελλάδα το 1926; Ταλαιπωρημένη. Και αμφίθυμη με τους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Σαν μία μάνα που υποδέχεται τα παιδιά της, αλλά δεν μπορεί να τους βάλει ένα πιάτο φαΐ στο τραπέζι. Τα φτωχά αστικά κέντρα έχουν μέσα τους παραγκουπόλεις. Το κράτος παραπαίει από τα χρέη, η δραχμή είναι ασταθής και οι μεγάλες δυνάμεις τραβούν τα νήματα σε ένα ετοιμόρροπο πολιτικό σκηνικό. Ομως η εργατική τάξη αρχίζει και αποκτά συνείδηση.
Φωλιάζει σε τεκέδες, ακούει ρεμπέτικα, καπνίζει σέρτικα τσιγάρα, πνίγει μεράκια μέσα στη μαστούρα. Ο Πάγκαλος ανατρέπεται από τον Κονδύλη. Είναι μια χώρα σε οριακό σημείο, ούτε στον πόλεμο, ούτε στην ειρήνη. Ούτε στο παλιό, ούτε στο νέο. Και έχει γεγονότα που είναι παράταιρη καλλιγραφία σε μουτζουρωμένο τεφτέρι. Να, διοργανώνεται η πρώτη Διεθνής Εκθεση Θεσσαλονίκης. Η σκηνή που ανεβαίνουν σπουδαία δράματα και σπαρταριστές κωμωδίες εδώ και έναν αιώνα.