Давлат харидлари энди сунъий интеллект орқали назоратда
Ўзбекистонда бюджет маблағларини тақсимлаш тизими катта ўйин олдидан қайта йиғилмоқда: Президент Шавкат Мирзиёев УП-259 фармонини имзолаб, давлат харидларини тубдан ислоҳ қилишга старт берди. Lex.uz’да эълон қилинган ҳужжат давлат буюртмачилари учун қоидаларни кескинлаштиради, хусусий сектор учун эса имкониятларни кенгайтиради. Бу ҳақда upl.uz хабар беради.
Стратегик мақсад аниқ: 2030 йилга бориб харидларда рақобатли тартиблар улушини 80% га етказиш. Иқтисодиёт ва молия органларининг дастлабки ҳисоб-китобига кўра, бу ўрта муддатда бюджетга қарийб 25 трлн сўм тежалиш олиб келиши мумкин. Шу билан бирга, етказиб беришдаги маҳаллий маҳсулот улуши 98% гача кўтарилиши, кичик ва ўрта бизнес фаоллиги эса икки баробар ошиши кутилмоқда.
Энг катта бурилиш 2026 йил 1 январдан кучга киради: илгари тўғридан-тўғри шартнома билан олиниши мумкин бўлган товар ва хизматлар рўйхати бекор қилинади. Эндиликда бундай битимлар деярли тўлиқ рақобатли савдолар орқали ўтади, истиснолар эса “Давлат харидлари тўғрисида”ги базавий қонунда аниқ санаб ўтилган жуда тор ҳолатлар билангина чекланади.
Тўғридан-тўғри шартномага рухсат берувчи норматив ҳужжатларни тайёрлаш ҳам “қизил карточка”га ўхшаш фильтрлардан ўтади: лойиҳаларда ижрочилар аниқ кўрсатилади, ҳужжатлар эса тартибга солиш таъсирини баҳолаш, коррупцияга қарши таҳлил ва Рақобат қўмитаси текширувини ўз ичига олган кўп босқичли экспертизадан ўтади.
Очиқлик талаби ҳам кучайтирилади. Буюртмачи режалаштирилган тўғридан-тўғри шартнома ҳақида махсус порталда олдиндан эълон жойлаши шарт бўлади ва бу хабар камида уч иш куни очиқ туради. Электрон дўконларда оферта муддати 15 кундан 60 кунга узайтирилади, етказиб беришнинг минимал муддати эса камида беш сутка этиб белгиланади — бу вақт билан ўйнаб, “ўз одамга” йўл очиш каби ҳолатларнинг олдини олишга қаратилган.
Яна бир янгилик — маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун “нархни пасайтириш” форматидаги ҳудудий аукционлар. Бюджет ташкилотлари бундай савдоларда фақат ички бозор ишлаб чиқарувчилари билан ишлайди, энг қизиғи, атиги битта иштирокчи бўлса ҳам аукцион қонуний деб тан олинади.
Реал секторни қўллаб-қувватлаш учун локализация даражаси 30%дан юқори бўлган компанияларга аванс тўлови олиш ҳуқуқи берилади. Аванс миқдори хомашёни мамлакат ичида қайта ишлаш чуқурлигига боғланади, бироқ хавфларни жиловлаш учун аванснинг умумий суммаси етказиб берувчининг активлари қийматидан ошиб кетмайди.
Рақамлаштириш ва жамоатчилик назорати алоҳида урғуда: тендер ҳужжатлари камида икки иш куни оммавий муҳокамадан ўтади. Рақобат қўмитаси фуқаролар ва экспертлар изоҳларига тезкор жавоб бериб, давлат органлари учун мажбурий кўрсатмалар чиқариш ваколатига эга бўлади.
2026 йил 1 мартдан тизимга сунъий интеллект модули қўшилади — у ўртача бозор нархларини автоматик ҳисоблаб беради. Агар лотнинг бошланғич қиймати ушбу кўрсаткичдан 10%дан кўпроқ юқори ёки 20%дан кўпроқ паст чиқса, битим “юқори хавф” тоифасига тушади ва давлат назорати, жумладан, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар эътиборига автоматик олинади.
Давлат ёки тижорат сири бўлмаган барча жараёнлар натижалари мажбурий ошкор қилинади. 2026 йилга бориб мамлакатда сервисга йўналтирилган экотизим шакллантириш режалаштирилмоқда: унда сунъий интеллект ва жамоатчилик назорати ҳалол рақобатнинг асосий “ҳакам”ларига айланиши кўзда тутилган.
Эслатиб ўтамиз, электрон харидлар тизими аввалроқ тендер вақтини ўртача 30%га қисқартирганди. Энди сунъий интеллект билан кучайтирилган назорат Ўзбекистонни Марказий Осиёда бюджет харажатларини рақамли мониторинг қилиш бўйича етакчилардан бирига айлантириши мумкин.