Tarihte Bugün: İsrail-Filistin barış anlaşması imzalandı
Haber: Damla Oya Erman
"İlkeler Bildirisi", İsrailliler ve Filistinliler arasındaki çatışmayı sona erdirmeye ve her ikisinin de kutsal toprakları olarak iddia ettikleri Ürdün Nehri ile Akdeniz Denizi arasını paylaşmaya yönelik ilk anlaşma oldu.
Filistin'deki Yahudiler ile Araplar arasındaki çatışma, her iki grup da Britanya'nın denetimindeki toprakları iddia ettiği 1920'lerden tarih almaktadır. Yahudiler, Yahudi ulusal devletini kurmak amacıyla eski Yahudi vatanına gelen Avrupa ve Rusya'dan yeni göçmenler olan Siyonistlerdi. Yerli Araplar (henüz kendilerine Filistinliler demiyorlardı), Yahudi göçünü durdurmaya ve seküler bir Filistin devleti kurmaya çalışıyorlardı.
14 Mayıs 1948'de İsrail Devleti ilan edildi ve beş Arap ulusu, Filistin Araplarına destek vermek amacıyla saldırdı. İsrailliler Arap ordularını püskürttü ve 1947'de Birleşmiş Milletler tarafından belirlenen Filistin'in bölünmesine ilişkin ilkeler uyarınca Araplara tahsis edilen toprakların önemli bir kısmını ele geçirdi. Ardışık iki BM arabuluculuğu ateşkesi sonrasında, İsrail Devleti Şubat 1949'da Mısır, Lübnan, Ürdün ve Suriye ile resmi ateşkese ulaştı. Bu anlaşmalar, İsrail'in çatışma sırasında ele geçirdiği toprakları kalıcı olarak kontrolünde bıraktı.
Savaş sırasında İsrail'den ayrılan yüz binlerce Filistinli Arap, ülkede büyük ölçüde Yahudi bir çoğunluk bıraktı. İsrail, geride kalan Arapların haklarını sınırladı. İsrail topraklarını terk eden çoğu Filistinli Arap, batıda Ürdün (bugünkü Ürdün), doğuda ise Mısır tarafından kontrol edilen Gazze Şeridi'ne çekildi. Milyonlarca sürgün edilen Filistinli, kalıcı olarak mülteci kamplarına yerleşti.
1960'ların başlarına gelindiğinde, Filistinli Arap diasporası bir bütün ulusal kimlik oluşturmuştu. 1964 yılında Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), çeşitli Filistin grupları için bir siyasi çatı örgütü olarak kuruldu ve tüm Filistin halkını temsil etmeyi amaçladı. FKÖ, İsrail Devleti'nin yok edilmesini ve bağımsız bir Filistin devletinin kurulmasını talep etti.
1967 Altı Gün Savaşı'nda İsrail, Batı Şeria, Doğu Kudüs, Gazze Şeridi, Sina Yarımadası ve Golan Tepeleri'nin kontrolünü ele geçirdi. İsrail, Doğu Kudüs'ü kalıcı olarak ilhak etti ve işgal altındaki bölgelerde askeri yönetimler kurdu. İsrail, "İsrail'in güvenlik gereksinimleri" karşılığında ele geçirdiği toprakların bir kısmını geri vermeyi teklif etti, ancak Arap Birliği, 1 Eylül 1967'de Hartum Bildirisi'nde resmi müzakereleri reddetti.
Sina, 1979'da İsrail-Mısır barış anlaşması kapsamında Mısır'a geri verildi, ancak işgal altındaki diğer bölgeler İsrail kontrolünde kaldı. İsrail'in bu bölgeleri kalıcı olarak ilhak etme çağrısında bulunan bir grup İsrailli, bu hedefi gerçekleştirmenin bir yolu olarak bölgelere yerleşti ve 1970'lerin sonlarında milliyetçi Yahudi yerleşimciler bölgelere taşındı.
1967 savaşından sonra, FKÖ, Filistin milli hareketinin sembolü olarak tanındı ve FKÖ Başkanı Yaser Arafat, FKÖ'yü Ürdün'deki (şu anki Ürdün) FKÖ tabanlı kamplardan ve 1971'den sonra Lübnan'dan İsrail'e karşı gerilla saldırılarını örgütledi. FKÖ, İsrail'e karşı evde ve yurtdışında terörist saldırıları koordine etti. Filistinli gerilla ve terörist faaliyetleri İsrail'in silahlı kuvvetleri ve istihbarat servisleri tarafından ağır misilleme harekatlarına yol açtı. 1970'lerin sonlarına gelindiğinde, Arafat, FKÖ'yü Filistin halkının meşru temsilcisi olarak uluslararası kabulünü kazandı.
1973'te Mısır ve Suriye güçleri, üçüncü Arap-İsrail savağında kaybedilen toprakları geri almak amacıyla Yom Kippur'da İsrail'e saldırdı. Bir ateşkes 25 Ekim 1973'te yürürlüğe girdi.
1978'in Eylül ayında, yaklaşık iki hafta süren gizli müzakerelerin ardından Camp David'de Sadat ve İsrail Başbakanı Menachem Begin, Camp David Anlaşmaları'na imza attılar - İsrail ile bir Arap komşusu arasındaki ilk barış anlaşması. Anlaşmalar, Orta Doğu'da barışın bir çerçevesini oluşturmayı amaçlıyordu ve her iki ülke de anlaşmanın bir parçası olarak 1978 Nobel Barış Ödülü'nü paylaşmayı kabul etti. Bu olaylar sonunda Sadat, 6 Ekim 1981'de İslamcı militanlar tarafından suikaste uğradı.
1980'lerde şiddet arttı, Filistinliler işgal altındaki bölgelerdeki Yahudi yerleşimcilerle çatıştı. 1982'de İsrail, FKÖ'yü çıkarmak için Lübnan'a girdi. 1987'de Gazze ve Batı Şeria'nın Filistinli sakinleri, "intifada" olarak bilinen İsrail yetkilileriyle şiddetli gösteriler başlattı. Kısa bir süre sonra, Ürdün Kralı Hüseyin, Batı Şeria'daki tüm idari sorumluluğunu bıraktığını açıklayarak FKÖ'nün etkisini güçlendirdi. İntifada sürerken, Yaser Arafat 15 Kasım 1988'de Batı Şeria ve Gazze Şeridi'nde bağımsız bir Filistin devletini ilan etti. Bir ay sonra, terörü kınadı, İsrail Devleti'nin varlığını tanıdı ve İsrail ile "toprak karşılığında barış" müzakerelerinin başlamasını yetkilendirdi.
İsrail, FKÖ ile doğrudan görüşmeleri reddetti, ancak 1991'de İsrailli diplomatlar, Madrid barış konferansında İsrail ve FKÖ arasındaki gizli müzakereleri başlatan ve Norveç'te Ocak 1993'te başlayan müzakerelerin önünü açan ortak bir Ürdün-Filistin heyetiyle buluştu. Bu görüşmeler, birkaç temel anlaşmaya yol açtı ve 13 Eylül 1993'te tarihi bir barış anlaşmasıyla sonuçlandı.
O günün Beyaz Saray'ın Güney Çimenlik bahçesinde, İsrail Dışişleri Bakanı Şimon Peres ve FKÖ dış politika yetkilisi Mahmud Abbas, "Geçici Öz Yönetim Düzenlemeleri İlkeleri Bildirisi"ni imzaladılar. Anlaşma, İsrail'in Gazze Şeridi ve Batı Şeria'nın Jeriko kasabasından çekilmesini ve Batı Şeria'nın büyük bir kısmı üzerinde yetki sahibi olacak bir Filistin hükümetinin kurulmasını öngörüyordu. Törenin başkanlığını Başkan Bill Clinton yaptı ve eski Başkanlar George Bush ve Jimmy Carter da dahil olmak üzere 3,000'den fazla izleyici, Arafat ve Rabin'in anlaşmayı bir el sıkışma ile mühürlediğini gözler önünde izledi. Eski acımasız düşmanlar, o sabah Beyaz Saray'da bir resepsiyonda ilk kez buluşmuşlardı.
Rabin, bir eski yüksek rütbeli İsrail ordusu generali olarak, kalabalığa şunları söyledi: "Kan ve gözyaşı yeter! Biz, kanla ve gözyaşı içinde savaşmış olan; kendi gözlerimizin önünde akrabalarımızın ve arkadaşlarımızın öldürüldüğünü görmüş olan; sizlerle savaşmış olan askerleriz; sizlere bugün yüksek sesle ve net bir şekilde söylüyoruz: Yeter!" Ve Arafat, İsrail ajanları tarafından suikast tehdidi altında uzun yıllar boyunca hedef alınan gerilla lideri olarak "Barış savaşı, hayatımızın en zor savaşıdır. Adil ve kapsamlı bir barış için çok büyük çaba gerektirir" dedi.
Her iki tarafın aşırı uçlarının şiddetle barış sürecini sabote etmeye çalışmasına rağmen, İsrailliler Mayıs 1994'te Gazze Şeridi ve Jeriko'dan çekildi. Temmuz ayında, Arafat, Filistinlilerin coşkusu arasında Jeriko'ya girdi ve hükümetini kurdu - Filistin Yönetimi. Ekim 1994'te Arafat, Yitzhak Rabin ve Şimon Peres, uzlaşma çabaları için Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldüler.
Eylül 1995'te Rabin, Arafat ve Peres, Batı Şeria'da Filistin özerkliğinin genişlemesini ve Filistin Yönetimi'nin liderliğini belirlemek için demokratik seçimler yapmayı öngören bir barış anlaşması imzaladılar. Bir aydan biraz fazla bir süre sonra, 4 Kasım 1995'te Rabin, Tel Aviv'deki bir barış mitinginde bir Yahudi aşırıcısı tarafından suikaste uğradı. Peres başbakan oldu ve barış sürecini sürdürmeyi taahhüt etti. Ancak, 1996'nın başlarında Filistinli aşırıcılardan gelen terörist saldırılar, İsrail kamuoyunu etkiledi ve Mayıs ayında sağcı Likud Partisi'nden Benjamin Netanyahu başbakan seçildi. Netanyahu, Filistin Yönetimi Başkanı Arafat'ın Filistinli aşırıcıların terörü sonlandırma yükümlülüğünü yerine getirmesini ısrar etti, ancak ara sıra saldırılar devam etti ve barış süreci duraksadı.
1999'da İşçi Partisi lideri Ehud Barak, ulusal seçimlerde Netanyahu'yu yenerek Orta Doğu'da kapsamlı bir barış sağlama sözü verdi. Ancak, FKÖ ile uzun süren müzakereler Temmuz 2000'de başarısızlıkla sonuçlandı, çünkü Barak ve Arafat Camp David, Maryland'daki bir zirvede anlaşmaya varamadılar. 2000 Eylül'ünde, intifada'dan bu yana yaşanan en kötü şiddet olayları, İsrail ile Filistinliler arasında Likud lideri Ariel Sharon, Kudüs'ün en kutsal İslam yeri olan Mescid-i Aksa'yı ziyaret ettikten sonra patlak verdi.
Kan dökülmesini bastırmak için güçlü bir lider arayan İsrailliler, Şubat 2001'de Başbakan olarak Sharon'ı seçti. Arafat, 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra Amerika'nın "terör savaşı" na katılma sözü vermesine rağmen, ABD Başkanı George W. Bush'un güçlü bir İsrail yanlısı olması nedeniyle Amerika'da hoşgörü kazanamadı. Aralık 2001'de İsrail'e karşı bir dizi Filistinli intihar saldırısından sonra, Bush, İsrail'in Batı Şeria'nın bazı bölgelerini yeniden ele geçirdiğinde durdurmak için hiçbir şey yapmadı ve Arafat'ı Filistin Yönetimi'nin merkezini esirgedi.
İsrail, Mart 2002'de Arap Birliği tarafından sunulan alternatif bir barış planını reddettikten sonra Filistin saldırıları arttı ve İsrail'i Batı Şeria'da askeri müdahaleye yönlendirdi. Terörist saldırılar, IDF'nin misilleme harekatlarına ve başarısız diplomatik girişimlere yol açan bir dizi döngüyü başlattı.
Ekim 2004'ün sonlarında, Arafat'ın ciddi bir hastalık geçirdiği bildirildi. Tedavi için Paris'e gönderildi ve Kasım ayının başlarında komaya girdi. 11 Kasım'da öldü.
Mahmud Abbas, FKÖ'nün yeni başkanı oldu ve Ocak 2005'te Filistin Otoritesi'nin başkanı olarak seçildi. Bir sonraki yıl, birçok gözlemcinin bir terör örgütü olarak gördüğü Hamas, Filistin yasama organının kontrolünü ele geçirdi ve potansiyel müzakereleri karmaşıklaştırdı. İsrail'in tartışmalı Gazze bölgesinden çekilmesine rağmen ve her iki tarafın da resmi olarak iki devletli bir çözümü benimsemesine rağmen, bölgede barış hala elde edilememiştir.