این روزها؛ “نهج البلاغه” بخوانیم(۴)
هادی سروش
گاهی “زمانه و روزگار” از مدار صدق وصفا خارج میشود و سرناسازگاری میگذارد.
اینجاست که خواه در مسائل فردی و یا مسائل اجتماعی ، ما آدمیان دلخوش نبوده و با ناامیدی و فشار روزگار را میگذرانیم!
چه باید کردوچگونه میتوانیم برظلم “زمانه” فائق آمده و کام زندگی را شیرین و گوارا کنیم؟
در این راستا خطبه ۳۲ نهج البلاغه خواندنی است که بخشی از مفاد آن خطبه نورانی در ضمن مطالب ذیل تقدیم میکنم ؛
مطلب اول؛
باید باور کنیم که زمانه گاهی واقعا با آدمی سر ناسازگاری دارد تا در پی علاج آن برآییم.
و روشن است مقصود از “زمانه” پاره ای از مردمان هستند ، در این موارد ذکر ظرف و اراده مظروف شده.
در نهج البلاغه فرمود :
«ای مردم، ما در روزگاری کینه توز و زمانی پر از کفران و نامردی قرار گرفتهایم. ؛ ایُّهَا النَّاسُ، إِنَّا قَدْ أَصْبَحْنَا فِی دَهْرٍ عَنُودٍ وَ زَمَنٍ کَنُودٍ »
مطلب دوم ؛
نشانه زمانه های کینه توز و انحرافی و یا استبدادی طبق ترسیم واقع گرایانه نهج البلاعه دارای دو خصوصیت است :
۱) روزگار کینه و دشمنی، روزگاریست که انسان های درست و شریف با انگ زنی از سوی چهره های قدرت ، به یک سِری آدمهای منفی و تبهکار به جامعه معرفی میشوند و خود و خانواده شان از هستی ساقط میشوند!
و امروزه این چالش بزرگ اخلاقی در وادی “سیاست” با انواع شنود و گزارش و سند سازی برای منفی و مردودشمردن انسانهای شریف بصورت نهادینه شده در آمده و انجام میشود!
امام علی(ع) این معنا را دراین جمله قرارداد: «یُعَدُّ فِیهِ الْمُحْسِنُ مُسِیئاً»
۲) خصوصیت دیگر زمانه ی کینه، در افزایش ظلم و استبداد ستمگران است. آنجایی که ظالمان، لباس خیرخواهان پوشیده و با استفاده رانت های قضائی و قانونی و بوجه ای ؛ ظلم و تعدی به حقوق فرد و یا ملت را به مرحله ای می رسانند که امام علی (ع) از آن به “طغیان” نام میبرد ؛ «و یَزْدَادُ الظَّالِمُ فِیهِ عُتُوّاً »
مطلب سوم ؛
راه چیست ؟ چه باید کرد ؟
بر اساس خطبه ۳۲نهج البلاغه ؛ باید اقتضائات زمان را شناخت و حق آن را ادا کرد که در واقع ادای “حق الناس” است .
“زمان شناسی” یعنی؛ دریافت درست از دنیای پیرامون و بایدهای آن ، و این مهم با دگم اندیشی و جزم انگاری قابل جمع نیست.
افلاطون میگوید: مردم هر زمانى مى پندارند که روزگار آنها آخر الزمان باشد، زمان خود را از روزگاران پیشین زشت تر و کم اهمیت تر مى دانند. در صورتى که نمى اندیشند تا حق زمان گذشته و حال را بخوبى ادا کنند.
امام علی (ع) برای دستیابی و شناخت اقتضائات زمانه دو رکن مهم را معرفی میکند ؛
اول ؛ حفظ تجارب گذشته و احترام به دانش و مهارت هایی که مرتبط با آن است.
دوم؛ بازگشت به دانایان و پرسش و کاوشگری.
امام (ع)درمقام تبیین این رکن با زبان توبیخ! چنین فرمود: «از آنچه که میدانیم و تجربه کرده ایم سودی نمیبریم ! درباره آنچه که نمیدانیم سئوال نمیکنیم ! لانَنْتَفِعُ بِمَا عَلِمْنَا و لَا نَسْأَلُ عَمَّا جَهِلْنَا. »
استادشهیدمطهری ؛ غرض امام علی از این جملات ، مغتنم دانستنِ تجربه های گذشته است که میتواند آینده را رقم زند.”
ابن میثم بحرانی در شرح نهج البلاغه گوید : “باید در مورد اتفاقات و حوادث زمان به علل و اسباب آن بدقت نگریسته شود، و بررسى کامل در جریان امور زمان از قبیل نیرومندیها، ضعف، سستیها، امن و ترسها انجام گیرد.”
امروز دنیا و هر جامعه ای که مرتبط با دنیاست ، دارای پیچیدگی هایی خاصی است که قطعا توجه به آن و دریافت همه ابعاد آن از توان فکری و مدیریتی یک شخص و حتی یک سلیقه سیاسی و اجتماعی بیرون است.
امروز دنیای علم و دانش ، راهکارهای مهمی چون وجود “رسانه ها و احزاب” و آزادی آنان را پیش بینی کرده تا بتوانند از سختی ها و چالش های زمانه ، عبور کنند.
مطلب چهارم ؛
نباید از خطرادامه کینه توزی وانحراف واستبداد زمانه غافل شد!
مخالفت و محدویت و دگم اندیشی دربرابرپایگاه های بزرگ تبادل اندیشه ونظرونقد، نادیده گرفتن راهکار نهج البلاغه است و خروجی آن؛زمینه سقوط و یا براندازی نظام های سیاسی اجتماعی خواهدبود.
این صریح نهج البلاغه است که اگر همه روزنه های دانش و آگاهی و تجربه در جامعه ای بسته شود؛ « یکباره ضربه مهلکی به برسرملت فرودخواهد آمد!ولَا نَتَخَوَّفُ قَارِعَهً حَتَّى تَحُلَّ بِنَا.»
شگفت آورست که عاملان کینه توزی و استبدادزمانه؛ ازاین همه ضربات، ذره ای بخود نمی آیند!
تریدی نیست که عاملان کینه توزیِ زمانه؛ با ظاهری حق گرا، قانونمدار و فسادگریزجلوه گری میکنند!
علامه جعفری درشرح خطبه ذکر شده چنین مینویسد؛
“به هردستی نباید دست داد ، چگونه میتوان فریب ظاهر انسانهائی را نخورد که قیافه ی خود را با صلح و صفا آراسته ودرونشان جایگاه درندگان وگزندگان بی امان ومهلک میباشد؟!